ಗೋದಾವರಿ ನದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ: ಉಗಮ, ಉಪನದಿಗಳು ಮತ್ತು ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳ ಸಮಗ್ರ ಮಾಹಿತಿ | Godavari River System for KPSC, UPSC & SSC

 

ಗೋದಾವರಿ ನದಿಯು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನದಿಯಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು 'ದಕ್ಷಿಣ ಗಂಗಾ' ಅಥವಾ 'ವೃದ್ಧ ಗಂಗಾ' ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಭೂಭಾಗದ ಸುಮಾರು 10% ಭಾಗವನ್ನು ಈ ನದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಆವರಿಸಿದೆ.

ಇದರ ಸಮಗ್ರ ಮಾಹಿತಿ ಇಲ್ಲಿದೆ:

1. ಉಗಮ ಮತ್ತು ಹರಿವು

ಉಗಮ ಸ್ಥಾನ: ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ನಾಸಿಕ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ತ್ರಯಂಬಕೇಶ್ವರದ ಬಳಿಯ ಬ್ರಹ್ಮಗಿರಿ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ 1,067 ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಉಗಮಿಸುತ್ತದೆ.

ಒಟ್ಟು ಉದ್ದ: ಸುಮಾರು 1,465 ಕಿ.ಮೀ.

ಹರಿಯುವ ರಾಜ್ಯಗಳು: ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ, ತೆಲಂಗಾಣ, ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ, ಛತ್ತೀಸ್‌ಗಢ ಮತ್ತು ಒಡಿಶಾ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಇದು ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ಅಂತರವೇದಿ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ.

2. ಉಪನದಿಗಳ ವಿವರ

ಗೋದಾವರಿ ನದಿಯು ವಿಶಾಲವಾದ ಉಪನದಿಗಳ ಜಾಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

ಎಡದಂಡೆಯ ಉಪನದಿಗಳು:

ಈ ಉಪನದಿಗಳು ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಿಂದ ಬಂದು ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತವೆ.

ಧರ್ನಾ, ಪೂರ್ಣಾ, ಪ್ರಾಣಹಿತ (ವಾರ್ಧಾ, ವೇನ್ ಗಂಗಾ ಮತ್ತು ಪೆನ್ ಗಂಗಾಗಳ ಸಂಘಮ), ಇಂದ್ರಾವತಿ ಮತ್ತು ಶಬರಿ.

ಬಲದಂಡೆಯ ಉಪನದಿಗಳು:

ಈ ಉಪನದಿಗಳು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಿಂದ ಬಂದು ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತವೆ.

ಪ್ರವರ, ಮಂಜೀರಾ (ಇದು ಗೋದಾವರಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಬಲದಂಡೆಯ ಉಪನದಿ), ಮತ್ತು ಮನೈರ್.

ಅತಿ ಉದ್ದದ ಉಪನದಿಗಳು:

ಪ್ರಾಣಹಿತ: ಇದು ಗೋದಾವರಿಯ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉಪನದಿ (ಇದರಲ್ಲಿ ವೇನ್ ಗಂಗಾ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ನೀರನ್ನು ತರುತ್ತದೆ).

ಮಂಜೀರಾ: ಕರ್ನಾಟಕದ ಬೀದರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೂಲಕವೂ ಹರಿಯುವ ಈ ನದಿ ಗೋದಾವರಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಉಪನದಿಯಾಗಿದೆ.

3. ಪ್ರಮುಖ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳು ಮತ್ತು ಜಲಪಾತಗಳು

ಗೋದಾವರಿ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಾಗಿ ಅನೇಕ ಆಣೆಕಟ್ಟುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಜಯಕ್ವಾಡಿ (Jayakwadi) -> ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ -> ಪೈಥಾನ್ ಬಳಿ ಇರುವ ದೊಡ್ಡ ಅಣೆಕಟ್ಟು.

ಪೋಚಂಪಾಡ್ (ಶ್ರೀರಾಮ ಸಾಗರ) -> ತೆಲಂಗಾಣ -> ತೆಲಂಗಾಣದ ಪ್ರಮುಖ ನೀರಾವರಿ ಯೋಜನೆ.

ಧವಳೇಶ್ವರಂ ಬ್ಯಾರೇಜ್ -> ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ -> ರಾಜಮಂಡ್ರಿ ಬಳಿ ಇರುವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಅಣೆಕಟ್ಟು.

ಪೋಲವರಂ ಯೋಜನೆ -> ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ -> ನಿರ್ಮಾಣ ಹಂತದಲ್ಲಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಯೋಜನೆ.

ಜಲಪಾತಗಳು:

ದುಡುಮಾ ಜಲಪಾತ: ಶಬರಿ ನದಿಯ ಉಪನದಿಯಾದ ಮಚ್ಕುಂಡ್ ನದಿಯ ಮೇಲಿದೆ.

ಚಿತ್ರಕೂಟ ಜಲಪಾತ: ಛತ್ತೀಸ್‌ಗಢದ ಇಂದ್ರಾವತಿ ನದಿಯ ಮೇಲಿದೆ (ಇದನ್ನು 'ಭಾರತದ ನಯಾಗರ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ).

4. ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಘರ್ಷ 

ಗೋದಾವರಿ ನದಿ ನೀರು ಹಂಚಿಕೆ ಕುರಿತು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ, ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ, ತೆಲಂಗಾಣ, ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ, ಛತ್ತೀಸ್‌ಗಢ ಮತ್ತು ಒಡಿಶಾ ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ದಶಕಗಳಿಂದ ವಿವಾದವಿದೆ.

ಗೋದಾವರಿ ನೀರು ವಿವಾದ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿ : 1969 ರಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಈ ವಿವಾದವನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸಲು ಈ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿಯನ್ನು ರಚಿಸಿತು.

ಪ್ರಮುಖ ವಿವಾದಗಳು: ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳ ಎತ್ತರ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಬಬ್ಲಿ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ವಿವಾದ), ನೀರಿನ ಹಂಚಿಕೆಯ ಪ್ರಮಾಣ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಕಾಳಜಿಯ ಕುರಿತು ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿವೆ.

5. ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ

ಗೋದಾವರಿ ನದಿ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ನಾಸಿಕ್ ನಗರದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ 12 ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಕುಂಭಮೇಳ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ರಾಜಮಂಡ್ರಿ, ಭದ್ರಾಚಲಂ ಮತ್ತು ಪೈಥಾನ್‌ಗಳು ಈ ನದಿ ತೀರದ ಪ್ರಮುಖ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿವೆ.