ಛಂದಸ್ಸು

 

ಛಂದಸ್ಸಿನ ಮೂಲ ಅಂಶಗಳು

ಲಘು (U): ಒಂದು ಮಾತ್ರೆ ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚರಿಸುವ ಅಕ್ಷರ (ಹ್ರಸ್ವ ಸ್ವರಗಳು).

ಗುರು (-): ಎರಡು ಮಾತ್ರೆಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚರಿಸುವ ಅಕ್ಷರ (ದೀರ್ಘ ಸ್ವರಗಳು, ಒತ್ತಕ್ಷರದ ಹಿಂದಿನ ಅಕ್ಷರ, ವಿಸರ್ಗ/ಅನುಸ್ವಾರವಿರುವ ಅಕ್ಷರ).

ಮಾತ್ರೆ: ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಲು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಸಮಯ.

ಗಣ: ಮಾತ್ರೆ ಅಥವಾ ಅಕ್ಷರಗಳ ಗುಂಪು.

1. ಮಾತ್ರಾವೃತ್ತಗಳು (ಷಟ್ಪದಿಗಳು)

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಷಟ್ಪದಿಗಳು (ಆರು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ) ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದುವು.

ಅ) ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿ

ಇದರ ಲಕ್ಷಣ: 1, 2, 4, 5ನೇ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ 3+4 ಮಾತ್ರೆಗಳ 2 ಗಣಗಳಿರುತ್ತವೆ. 3 ಮತ್ತು 6ನೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ 3+4 ಮಾತ್ರೆಗಳ 3 ಗಣಗಳಿದ್ದು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗುರು (-) ಇರುತ್ತದೆ.

ಉದಾಹರಣೆಗಳು:

"ಜಾಲಿಯ ಮರದಂತೆ ಫಲವಿರದೇನು ಫಲ?" (ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಭಾರತ)

"ವೀರ ನಾರಾಯಣನೆ ಕವಿ ಲಿಪಿಗಾರನಾದನು"

"ಕೌರವನ ಕೊಲಲಹುದೆ ಹಗೆಯನು ಗೆಲಲಹುದೆ?"

"ನಂಬಿ ಕೆಟ್ಟವರಿಲ್ಲವೋ ರಂಗಯ್ಯನ"

"ಧರ್ಮವನು ಪಾಲಿಸುತ ಸತ್ಯವ ನುಡಿಯುತಿರು"

ಆ) ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿ

ಇದರ ಲಕ್ಷಣ: 1, 2, 4, 5ನೇ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ 4 ಮಾತ್ರೆಗಳ 2 ಗಣಗಳಿರುತ್ತವೆ. 3 ಮತ್ತು 6ನೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ 4 ಮಾತ್ರೆಗಳ 3 ಗಣಗಳಿದ್ದು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗುರು ಇರುತ್ತದೆ.

ಉದಾಹರಣೆಗಳು:

"ಅರಿವಿನಾ ನೆಲೆಗೆ ಮನವನು ಸೋಲಿಸುತ ನಡೆವವನು"

"ಕನ್ನಡದ ನಾಡಿನಲಿ ಕರುಣೆಯಾ ತೊರೆ ಹರಿಯೆ"

"ಪವನಜನು ರಾಮನಿಗೆ ಶಿರಬಾಗಿ ನಮಿಸಿದನು"

"ತೊಟ್ಟಿಲನು ತೂಗುವಾ ತಾಯಿಯ ಕೈ ಜಗವನಾಳುವುದು"

"ಬೆಳ್ಳಿ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಈಶನೇ"

2. ಅಂಶಗಣ (ರಗಳೆ)

ರಗಳೆಯು ವೇಗವಾಗಿ ಓದಲು ಅನುಕೂಲಕರವಾದ ಪದ್ಯಜಾತಿ. ಇದರಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹ ರಗಳೆ ಮುಖ್ಯವಾದುದು.

ಅ) ರಗಳೆಯ ಉದಾಹರಣೆಗಳು:

"ಅತ್ತಿತ್ತ ನೋಡದಿರು ಅದ್ವೈತವನು ಅರಿತವನು"

"ಹಚ್ಚೇವು ಕನ್ನಡದ ದೀಪವನು ತನುಮನದಿ"

"ಬಾರಿಸು ಕನ್ನಡ ಡಿಂಡಿಮವ ಓ ಕರ್ನಾಟಕ ಹೃದಯ ಶಿವ"

"ಸುತ್ತಲೂ ಹಸಿರಿದೆ ಮಧ್ಯದಿ ಜಲವಿದೆ"

"ಕಾಡಿನ ಮಧ್ಯದಿ ಓಡುವ ಜಿಂಕೆಯು"

3. ಚಂಪೂ ಅಥವಾ ಅಕ್ಷರ ವೃತ್ತಗಳು (ಖ್ಯಾತ ಕರ್ನಾಟಕಗಳು)

ಇವು ಅಕ್ಷರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಗಣಗಳ ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾಗಿವೆ (ಉದಾ: ಮ-ಸ-ಜ-ಸ-ತ-ತ-ಗ).

ಅ) ಉತ್ಪಲಮಾಲಾ ವೃತ್ತ (20 ಅಕ್ಷರ):

"ಧರ್ಮವಿದೊಂದು ಲೋಕದಲಿ ಸೌಖ್ಯವ ನೀಡುವ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷವೋ"

"ಕನ್ನಡ ತಾಯ ಸಾನಿಧಿಯ ಸದ್ಗುಣ ರತ್ನದ ಕಂಠಮಾಲೆಯೋ"

"ರಂಜಿಸುತಿಪ್ಪ ಚಂದಿರನು ಬಾನಿನ ಅಂಗಳದೊಳ್ ವಿಲಾಸದಿಂ"

"ಹಚ್ಚಿದ ಹಣತೆಯು ಬೆಳಕನು ನೀಡುತ ಸತ್ಯವ ಸಾರುತಿದೆ"

"ಜ್ಞಾನದ ಹಣತೆಯ ಹಚ್ಚುತ ಬಾಳಿನ ದಾರಿಯ ಸಾಗುವೆವು"

ಆ) ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತ ವೃತ್ತ (19 ಅಕ್ಷರ):

"ಶ್ರೀಮತ್ಸದ್ಗುಣಧಾಮ ಭೂಮಿಯೊಳು ಕೀರ್ತಿಪ್ರೌಢನಾ ಲೋಕದೊಳ್"

"ಕಾವೇರಿ ನದಿ ತೀರದೊಳ್ ಮಲಯ ಮಾರುತ ಬೀಸಲು ಮೆಲ್ಲನೆ"

"ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದೊಳು ಸೂರ್ಯ ಚಂದಿರರು ತೇಜವ ತಂದರು ಬಾಳಿಗೆ"

"ವೀರಾದಿ ವೀರರು ನಾಡಿನ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಪ್ರಾಣವ ನೀಡಿದರು"

"ಸತ್ಯದ ಹಾದಿಯ ತುಳಿಯಲು ಮುಕ್ತಿಯು ಲಭಿಸುವುದು ನಿಶ್ಚಯ"

4. ಕಂದ ಪದ್ಯ

ನಾಲ್ಕು ಸಾಲುಗಳ ಈ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ 1 ಮತ್ತು 3ನೇ ಸಾಲುಗಳು 12 ಮಾತ್ರೆಗಳನ್ನು, 2 ಮತ್ತು 4ನೇ ಸಾಲುಗಳು 20 ಮಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ.

ಉದಾಹರಣೆಗಳು:

"ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗಂ ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಕನ್ನಡದ ಕಲೆಯನು ಮೆರೆಸಿದುದು"

"ಸಿರಿಗನ್ನಡಂ ಗೆಲ್ಗೆ ಸಿರಿಗನ್ನಡಂ ಬಾಳ್ಗೆ ಎನುತ್ತಲಿರು"

"ಗುರುವಿನ ಗುಲಾಮನಾಗುವ ತನಕ ಮುಕ್ತಿ ದೊರೆಯದು"

"ಅತ್ತೆಗೊಂದು ಕಾಲ ಸೊಸೆಗೊಂದು ಕಾಲ ಎಂಬ ಮಾತು ಸುಳ್ಳಲ್ಲ"

"ವಿದ್ಯೆಯೇ ಮನುಜನಿಗೆ ಭೂಷಣವು ಈ ಧರೆಯೊಳಗೆ"