ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣ: ಸಮಾಸಗಳು ಮತ್ತು ವಿಗ್ರಹವಾಕ್ಯ ರಚನೆ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಾಹಿತಿ

 

ಸಮಾಸಗಳು

ಪೀಠಿಕೆ:

ಎರಡು ಅಥವಾ ಎರಡಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪದಗಳು ಅರ್ಥಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಸೇರಿ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ವಿಭಕ್ತಿ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳನ್ನು ಲೋಪ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಒಂದು ಪದವಾಗುವುದನ್ನು 'ಸಮಾಸ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಿರುತ್ತವೆ:

ಪೂರ್ವಪದ: ಮೊದಲನೇ ಪದ.

ಉತ್ತರಪದ: ಎರಡನೇ ಪದ.

ಸಮಸ್ತ ಪದ: ಎರಡು ಪದಗಳು ಸೇರಿ ಉಂಟಾದ ಹೊಸ ಪದ.

ವಿಗ್ರಹ ವಾಕ್ಯ: ಸಮಸ್ತ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಬಿಡಿಸಿ ಬರೆಯುವ ವಾಕ್ಯ.

1. ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸ

ಎರಡು ನಾಮಪದಗಳು ಸೇರಿ ಸಮಾಸವಾಗುವಾಗ ಉತ್ತರಪದದ ಅರ್ಥವು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿರುವುದನ್ನು ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಪದವು ದ್ವಿತೀಯಾದಿಂದ ಸಪ್ತಮೀ ವಿಭಕ್ತಿಗಳಲ್ಲೊಂದರಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ.

ಉದಾಹರಣೆಗಳು:

ದೇವನ + ಮಂದಿರ = ದೇವಮಂದಿರ (ಷಷ್ಠೀ ತತ್ಪುರುಷ)

ತಲೆಯಲ್ಲಿ + ನೋವು = ತಲೆನೋವು (ಸಪ್ತಮೀ ತತ್ಪುರುಷ)

ಕೈಯಿಂದ + ಮುಗಿದು = ಕೈಮುಗಿದು (ತೃತೀಯಾ ತತ್ಪುರುಷ)

ಮರಕ್ಕೆ + ಏರಿದ = ಮರವೇರಿದ (ಚತುರ್ಥೀ ತತ್ಪುರುಷ)

2. ಕರ್ಮಧಾರಯ ಸಮಾಸ

ಪೂರ್ವಪದ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಪದಗಳು ವಿಶೇಷಣ-ವಿಶೇಷ್ಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಅಥವಾ ಉಪಮಾನ-ಉಪಮೇಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಕರ್ಮಧಾರಯ ಸಮಾಸ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಶೇಷಣ-ವಿಶೇಷ್ಯ ಸಂಬಂಧ:

ಹಿರಿದಾದ + ಮರ = ಹೆಮ್ಮರ

ಬಿಳಿಯದಾದ + ಕುದುರೆ = ಬಿಳಿಕುದುರೆ

ಹೊಸದಾದ + ಗನ್ನಡ = ಹೊಸಗನ್ನಡ

ಉಪಮಾನ-ಉಪಮೇಯ ಸಂಬಂಧ:

ಕಮಲದಂತಹ + ಕಣ್ಣು = ಕಣ್ಗಮಲ

ಚಂದ್ರನಂತಹ + ಮುಖ = ಮುಖಚಂದ್ರ

3. ದ್ವಿಗು ಸಮಾಸ 

ಪೂರ್ವಪದವು ಸಂಖ್ಯಾವಾಚಕವಾಗಿದ್ದು, ಉತ್ತರಪದವು ನಾಮಪದವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ದ್ವಿಗು ಸಮಾಸ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ಉದಾಹರಣೆಗಳು:

ಒಂದು + ಕಟ್ಟು = ಒಕ್ಕಟ್ಟು

ಎರಡು + ಮಡಿ = ಇಮ್ಮಡಿ

ಮೂರು + ಲೋಕ = ಮೂರ್ಲೋಕ

ನಾಲ್ಕು + ದಿಕ್ಕು = ನಾಲ್ಕುದಿಕ್ಕು (ನಾಲ್ವತ್ತೆಸೆ)

ಪಂಚ (ಐದು) + ಇಂದ್ರಿಯ = ಪಂಚೇಂದ್ರಿಯ

4. ಅಂಶೀ ಸಮಾಸ 

ಪೂರ್ವಪದ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಪದಗಳು ಅಂಶ-ಅಂಶಿ (ಭಾಗ ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣ) ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಅಂಶೀ ಸಮಾಸ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಪದದ ಅರ್ಥವು ಪೂರ್ವಪದಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಉದಾಹರಣೆಗಳು:

ಕೈಯ + ಅಡಿ = ಅಡಿಗೈ

ಮೂಗಿನ + ತುದಿ = ತುದಿಮೂಗು

ಹಗಲಿನ + ಮಧ್ಯ = ಮಧ್ಯಾಹ್ನ (ಅಥವಾ ನಡುಹಗಲು)

ತಲೆಯ + ಹಿಂದು = ಹಿಂತಲೆ

5. ದ್ವಂದ್ವ ಸಮಾಸ

ಎರಡು ಅಥವಾ ಎರಡಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ನಾಮಪದಗಳು ಸೇರಿ ಸಮಾಸವಾಗುವಾಗ, ಎಲ್ಲಾ ಪದಗಳ ಅರ್ಥವೂ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ದ್ವಂದ್ವ ಸಮಾಸ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಸಮಸ್ತ ಪದವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಹುವಚನದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ.

ಉದಾಹರಣೆಗಳು:

ಗಿಡವೂ + ಮರವೂ + ಬಳ್ಳಿಯೂ = ಗಿಡಮರಬಳ್ಳಿಗಳು

ರಾಮನೂ + ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ = ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು

ಕೆರೆಯೂ + ಕಟ್ಟೆಯೂ + ಬಾವಿಯೂ = ಕೆರೆಕಟ್ಟೆಬಾವಿಗಳು

ಸೂರ್ಯನೂ + ಚಂದ್ರನೂ = ಸೂರ್ಯಚಂದ್ರರು

6. ಬಹುವ್ರಿಹಿ ಸಮಾಸ 

ಪೂರ್ವಪದ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಪದಗಳ ಅರ್ಥ ಪ್ರಧಾನವಾಗದೆ, ಬೇರೊಂದು ಮೂರನೇ ಪದದ (ಅನ್ಯಪದದ) ಅರ್ಥ ಪ್ರಧಾನವಾಗುವುದನ್ನು ಬಹುವ್ರಿಹಿ ಸಮಾಸ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ಉದಾಹರಣೆಗಳು:

ಮೂರು ಕಣ್ಣು ಉಳ್ಳವನು ಯಾರೋ ಅವನು = ಮುಕ್ಕಣ್ಣ (ಶಿವ)

ಚಕ್ರವು ಪಾಣಿಯಲ್ಲಿ (ಕೈಯಲ್ಲಿ) ಯಾರಿಗೆ ಇದೆಯೋ ಅವನು = ಚಕ್ರಪಾಣಿ (ವಿಷ್ಣು)

ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣು ಉಳ್ಳವನು = ಹಣೇಗಣ್ಣ

ನಾಲ್ಕು ಮುಖ ಉಳ್ಳವನು = ನಾಲ್ಮೊಗ (ಬ್ರಹ್ಮ)

7. ಕ್ರಿಯಾ ಸಮಾಸ

ಪೂರ್ವಪದವು ನಾಮಪದವಾಗಿದ್ದು, ಉತ್ತರಪದವು ಕ್ರಿಯಾಪದವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಕ್ರಿಯಾ ಸಮಾಸ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಸಂಧಿಯಾಗುವಾಗ ಉತ್ತರಪದದ ಆದಿ ವ್ಯಂಜನಕ್ಕೆ (ಕ, ತ, ಪ) 'ಗ, ದ, ಬ' ಆದೇಶಗಳು ಬರಬಹುದು.

ಉದಾಹರಣೆಗಳು:

ಮೈಯನ್ನು + ತಡವಿ = ಮೈದಡವಿ

ಕೈಯನ್ನು + ಮುಗಿದು = ಕೈಮುಗಿದು

ಹಾಲನ್ನು + ಕುಡಿದು = ಹಾಲುಗಡಿದು

8. ಗಮಕ ಸಮಾಸ

ಪೂರ್ವಪದವು ಸರ್ವನಾಮ ಅಥವಾ ಕೃದಂತವಾಗಿದ್ದು, ಉತ್ತರಪದವು ನಾಮಪದವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಗಮಕ ಸಮಾಸ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ಉದಾಹರಣೆಗಳು:

ಆ + ಮರ = ಆಮರ

ಮಾಡಿದ + ಅಡುಗೆ = ಮಾಡಿದಡುಗೆ

ಕೆಂಪುದಾದ + ವಸ್ತ್ರ = ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರ

ಸಾರಾಂಶ ಕೋಷ್ಟಕ:

ಸಮಾಸದ ಹೆಸರು -ಪ್ರಧಾನ ಅರ್ಥ- ಗುರುತು

ತತ್ಪುರುಷ -ಉತ್ತರಪದ ಪ್ರಧಾನ- ವಿಭಕ್ತಿ ಪ್ರತ್ಯಯ ಲೋಪ

ಕರ್ಮಧಾರಯ- ಉತ್ತರಪದ- ಪ್ರಧಾನ ವಿಶೇಷಣ (ಗುಣ)

ದ್ವಿಗು- ಉತ್ತರಪದ ಪ್ರಧಾನ -ಸಂಖ್ಯಾವಾಚಕ

ದ್ವಂದ್ವ -ಎಲ್ಲ ಪದಗಳೂ ಪ್ರಧಾನ- ಬಹುವಚನ ರೂಪ

ಬಹುವ್ರಿಹಿ-ಅನ್ಯಪದ ಪ್ರಧಾನ-ಮೂರನೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸೂಚನೆ