ಛಂದಸ್ಸು ಪೂರ್ಣ ವಿವರಗಳು
ಛಂದಸ್ಸು
ಪೀಠಿಕೆ:
ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನೇ 'ಛಂದಸ್ಸು' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಗದ್ಯಕ್ಕೂ ಪದ್ಯಕ್ಕೂ ಇರುವ ಮುಖ್ಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವೇ
ಈ ಛಂದಸ್ಸು.
ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಗಳು, ಮಾತ್ರೆಗಳು ಮತ್ತು ಗಣಗಳು ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಕೆಯಾಗಿರುತ್ತವೆ.
ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಅದರ ಲಯ ಎಂತಹುದು ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
ಛಂದಸ್ಸಿನ ಮೂಲ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಬಹಳ ಮುಖ್ಯ:
1. ಲಘು ಮತ್ತು ಗುರು
ಪದ್ಯದ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಉಚ್ಚಾರಣಾ ಕಾಲದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ
ಎರಡು ವಿಧಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ:
ಅ) ಲಘು (ಚಿಹ್ನೆ: U)
ಒಂದು ಮಾತ್ರಾ ಕಾಲದಲ್ಲಿ
ಉಚ್ಚರಿಸುವ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು 'ಲಘು' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
ಎಲ್ಲಾ ಹೃಸ್ವ ಸ್ವರಗಳು (ಅ, ಇ, ಉ,
ಋ, ಎ, ಒ).
ಹೃಸ್ವ ಸ್ವರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ವ್ಯಂಜನಗಳು (ಕ, ಕಿ, ಕು,
ಕೃ, ಕೆ, ಕೊ).
ಆ) ಗುರು (ಚಿಹ್ನೆ: –)
ಎರಡು ಮಾತ್ರಾ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚರಿಸುವ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು 'ಗುರು' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಗುರುವಾಗಲು ಕೆಲವು ನಿಯಮಗಳಿವೆ:
ದೀರ್ಘ ಸ್ವರಗಳು: ಆ, ಈ, ಊ,
ಏ, ಐ, ಓ, ಔ
ಮತ್ತು ಇವುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ವ್ಯಂಜನಗಳು.
ಸಂಯುಕ್ತಾಕ್ಷರದ ಹಿಂದಿನ ಅಕ್ಷರ: ಒತ್ತಕ್ಷರದ ಹಿಂದಿನ ಅಕ್ಷರವು ಲಘುವಾಗಿದ್ದರೂ ಅದು ಗುರುವಾಗುತ್ತದೆ ಉದಾ:
'ಅಕ್ಕ' ಪದದಲ್ಲಿ 'ಅ' ಗುರು
ಅನುಸ್ವಾರ ಮತ್ತು ವಿಸರ್ಗವಿರುವ ಅಕ್ಷರಗಳು: ಅಂ, ಅಃ.
ಪೊಲ್ಲಕ್ಷರ ಅಥವಾ ವ್ಯಂಜನಾಕ್ಷರದಿಂದ ಕೂಡಿದ
ಅಕ್ಷರ ಉದಾ:
ಕಲ್, ಮಿನ್.
2. ಗಣಗಳು
ಮಾತ್ರೆ ಅಥವಾ ಅಕ್ಷರಗಳ ಗುಂಪನ್ನು
'ಗಣ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಧ:
ಅಂಶ ಗಣ: ಇವು ಅಪ್ಪಟ ಕನ್ನಡದ
ದೇಶ್ಯ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ (ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು, ರುದ್ರ ಗಣಗಳು).
ಮಾತ್ರಾ ಗಣ: ಮಾತ್ರೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ (3, 4
ಅಥವಾ 5 ಮಾತ್ರೆಗಳ ಗುಂಪು).
ಅಕ್ಷರ ಗಣ (ಅಂಶ ಗಣ): ಎಂಟು ವಿಧದ ಗಣಗಳಿವೆ
- ಮ, ಯ, ರ, ಸ,
ತ, ಜ, ಭ, ನ
(ಯಮಾತಾರಾಜಭಾನಸಲಗಂ ಸೂತ್ರದ ಮೂಲಕ ನೆನಪಿಡಬಹುದು).
3. ಪದ್ಯದ ವಿಧಗಳು
ಕನ್ನಡ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮೂರು ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ನೋಡಬಹುದು:
ಅ) ಖ್ಯಾತ ಕರ್ನಾಟಕ ವೃತ್ತಗಳು
ಇವು ಸಂಸ್ಕೃತದಿಂದ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಬಂದವು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಗಣಗಳ ವಿನ್ಯಾಸ ನಿಗದಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಮುಖ ಆರು ವೃತ್ತಗಳೆಂದರೆ:
ಉತ್ಪಲಮಾಲಾ ವೃತ್ತ: "ಭ-ಭ-ಭ-ಭ-ಭ-ಭ-ರ" ಗಣಗಳು ಬರುತ್ತವೆ.
ಚಂಪಕಮಾಲಾ ವೃತ್ತ: "ನ-ಜ-ಭ-ಜ-ಜ-ಜ-ರ" ಗಣಗಳು.
ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತ
ವೃತ್ತ: "ಮ-ಸ-ಜ-ಸ-ತ-ತ-ಗ" ಗಣಗಳು.
ಮತ್ತೇಭವಿಕ್ರೀಡಿತ
ವೃತ್ತ: "ಸ-ಭ-ರ-ನ-ಮ-ಯ" ಗಣಗಳು.
ಸ್ರಗ್ಧರಾ ವೃತ್ತ: "ಮ-ರ-ಭ-ನ-ಯ-ಯ-ಯ" ಗಣಗಳು.
ಮಹಾಸ್ರಗ್ಧರಾ ವೃತ್ತ: "ಸ-ತ-ತ-ನ-ಸ-ಸ-ರ" ಗಣಗಳು.
ಆ) ಮಾತ್ರಾ ಛಂದಸ್ಸು
ಇಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಗಿಂತ ಮಾತ್ರೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಒತ್ತು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು 'ಷಟ್ಪದಿ'.
ಷಟ್ಪದಿಯ ವಿಧಗಳು:
ಷಟ್ಪದಿ ಎಂದರೆ ಆರು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ. ಇದರಲ್ಲಿ ಆರು ವಿಧಗಳಿವೆ:
ಶರ ಷಟ್ಪದಿ: 1, 2, 4, 5ನೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ 4 ಮಾತ್ರೆಗಳ
2 ಗಣ; 3 ಮತ್ತು 6 ನೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ 4 ಮಾತ್ರೆಗಳ
3 ಗಣ + ಒಂದು ಗುರು.
ಕುಸುಮ ಷಟ್ಪದಿ: 1, 2, 4, 5ನೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ 5 ಮಾತ್ರೆಗಳ
2 ಗಣಗಳು ಬರುತ್ತವೆ.
ಭೋಗ ಷಟ್ಪದಿ: 1, 2, 4, 5ನೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ 3 ಮಾತ್ರೆಗಳ
4 ಗಣಗಳು ಬರುತ್ತವೆ.
ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿ:1, 2, 4, 5 ನೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ 3 ಮತ್ತು 4 ಮಾತ್ರೆಗಳ
ಗಣಗಳು ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ (ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಭಾರತ ಇದಕ್ಕೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ
ಉದಾಹರಣೆ).
ಪರಿವರ್ಧಿನಿ ಷಟ್ಪದಿ: 1, 2, 4, 5ನೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ 4 ಮಾತ್ರೆಗಳ
4 ಗಣಗಳು ಬರುತ್ತವೆ.
ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿ: 1, 2, 4, 5ನೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ 5 ಮಾತ್ರೆಗಳ
4 ಗಣಗಳು ಬರುತ್ತವೆ (ಲಕ್ಷ್ಮೀಶನ ಜೈಮಿನಿ ಭಾರತ ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ).
ದೇಶ್ಯ ಛಂದಸ್ಸು
ಕನ್ನಡದ ಮಣ್ಣಿನ ಗುಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಪ್ರಕಾರಗಳು:
ತ್ರಿಪದಿ: ಮೂರು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ
(ಸರ್ವಜ್ಞನ ವಚನಗಳು ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ).
ಕಂದ ಪದ್ಯ: ನಾಲ್ಕು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ. ಇದರಲ್ಲಿ 4 ಮಾತ್ರೆಗಳ ಗಣಗಳು
ಬರುತ್ತವೆ.
ಸಾಂಗತ್ಯ: ಹಾಡಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುವ ಛಂದಸ್ಸು (ರತ್ನಾಕರವರ್ಣಿಯ ಭರತೇಶ ವೈಭವ).
5. ಪ್ರಾಸ
ಪದ್ಯದ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಜಾಗದಲ್ಲಿ
ಒಂದೇ ತರಹದ ಅಕ್ಷರ ಬರುವುದನ್ನು
'ಪ್ರಾಸ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
ಆದಿಪ್ರಾಸ: ಸಾಲಿನ ಎರಡನೇ ಅಕ್ಷರ ಒಂದೇ ಆಗಿರುವುದು.
ದ್ವಿತೀಯಾಕ್ಷರ ಪ್ರಾಸ: ಇದೇ ಆದಿಪ್ರಾಸದ ಇನ್ನೊಂದು
ಹೆಸರು.
ಅಂತ್ಯಪ್ರಾಸ: ಸಾಲಿನ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ತರಹದ ಉಚ್ಚಾರಣೆ
ಬರುವುದು.
6. ಛಂದಸ್ಸಿನ ಮಹತ್ವ
ಲಯಬದ್ಧತೆ: ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಒಂದು ನಡಿಗೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.
ನೆನಪಿನ ಶಕ್ತಿ: ಛಂದೋಬದ್ಧ ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬಹುದು.
ಗಾಯನ: ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲು ಛಂದಸ್ಸು ಮೂಲಾಧಾರ.
ಸಾರಾಂಶ:
ಛಂದಸ್ಸು ಎಂಬುದು ಕಾವ್ಯದ ಶಿಸ್ತು. ಲಘು-ಗುರುಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು,
ಗಣಗಳನ್ನು ವಿಂಗಡಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಪದ್ಯದ ಜಾತಿಯನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚುವುದು ವ್ಯಾಕರಣದ ಅತ್ಯಂತ ಆಸಕ್ತಿದಾಯಕ ಕೆಲಸ. ಭಾಮಿನಿ ಮತ್ತು ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿಗಳು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಜೀವಾಳವಾಗಿವೆ.
ಕಾಮೆಂಟ್ಗಳು
ಕಾಮೆಂಟ್ ಪೋಸ್ಟ್ ಮಾಡಿ