ಪ್ರಾಸ ಮತ್ತು ವಿಧಗಳು

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪದ್ಯದ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯತವಾಗಿ ಅಕ್ಷರಗಳು ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗುವುದನ್ನು 'ಪ್ರಾಸ' ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. 

ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಾಸವನ್ನು ಸ್ಥಾನದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಮೂರು ವಿಧಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು:

ಆದಿಪ್ರಾಸ: ಪದ್ಯದ ಪ್ರತಿ ಪಾದದ ಎರಡನೇ ಅಕ್ಷರ ಒಂದೇ ಆಗಿರುವುದು.

ಮಧ್ಯಪ್ರಾಸ: ಪದ್ಯದ ಸಾಲುಗಳ ನಡುವೆ ಅಕ್ಷರಗಳು ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗುವುದು.

ಅಂತ್ಯಪ್ರಾಸ: ಪದ್ಯದ ಸಾಲಿನ ಕೊನೆಯ ಅಕ್ಷರ ಅಥವಾ ಪದಗಳು ಒಂದೇ ಆಗಿರುವುದು. 

8 ರೀತಿಯ ಪ್ರಾಸಗಳು (ಆದಿಪ್ರಾಸದ ಪ್ರಕಾರಗಳು)

ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ ಮತ್ತು ಇತರ ಛಂದೋಗ್ರಂಥಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಆದಿಪ್ರಾಸದಲ್ಲಿ 16ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಕಾರಗಳಿವೆ. 

ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾದ 8 ಪ್ರಕಾರಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ: 

ಸಿಂಹಪ್ರಾಸ: ಪದ್ಯದ ಪಾದದ ಎರಡನೇ ಅಕ್ಷರವು ಸಂಯುಕ್ತಾಕ್ಷರವಾಗಿದ್ದು, ಅದರ ಹಿಂದಿನ ಸ್ವರವು ಹ್ರಸ್ವವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದು ಸಿಂಹಪ್ರಾಸ.

ಗಜಪ್ರಾಸ: ಎರಡನೇ ಅಕ್ಷರವು ಅಲ್ಪಪ್ರಾಣ ವ್ಯಂಜನವಾಗಿದ್ದು, ಅದರ ಹಿಂದಿನ ಸ್ವರವು ದೀರ್ಘವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಗಜಪ್ರಾಸ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.

ವೃಷಭಪ್ರಾಸ: ಎರಡನೇ ಅಕ್ಷರವು ಮಹಾಪ್ರಾಣವಾಗಿದ್ದು, ಹಿಂದಿನ ಸ್ವರವು ಹ್ರಸ್ವವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದು ವೃಷಭಪ್ರಾಸ.

ಅಜಪ್ರಾಸ: ಎರಡನೇ ಅಕ್ಷರವು ಅನುನಾಸಿಕ ಅಕ್ಷರಗಳಾಗಿದ್ದರೆ (ಙ, ಞ, ಣ, ನ, ಮ) ಅದನ್ನು ಅಜಪ್ರಾಸ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ಹಯಪ್ರಾಸ (ಅಶ್ವಪ್ರಾಸ): ಪದ್ಯದ ಎರಡನೇ ಅಕ್ಷರವು 'ಯ' ಅಥವಾ 'ರ' ಕಾರವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದು ಹಯಪ್ರಾಸ.

ಶರಭಪ್ರಾಸ: ಎರಡನೇ ಅಕ್ಷರವು ಮೂರು ವ್ಯಂಜನಗಳ ಸಂಯುಕ್ತಾಕ್ಷರವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಶರಭಪ್ರಾಸ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿನುತಪ್ರಾಸ: ಎರಡನೇ ಅಕ್ಷರವು ಸ್ವರವಾಗಿ ಬಂದರೆ (ಅಪರೂಪದ ಪ್ರಯೋಗ) ಅದನ್ನು ವಿನುತಪ್ರಾಸ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಶಾಂತಪ್ರಾಸ: ಪದ್ಯದ ಎರಡನೇ ಅಕ್ಷರವು ಅನುಸ್ವಾರದೊಂದಿಗೆ (ಂ) ಕೂಡಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಶಾಂತಪ್ರಾಸ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. 

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸರ್ವಜ್ಞ ಕವಿಯು ಪ್ರಾಸವಿಲ್ಲದ ಪದ್ಯವನ್ನು "ಉಸಿರಿಲ್ಲದ ಶವ"ಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿ ಅದರ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.