ಕದಂಬ ರಾಜವಂಶ (ಕನ್ನಡದ ಮೊದಲ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ)

 

ಕದಂಬ ರಾಜವಂಶ (ಕನ್ನಡದ ಮೊದಲ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ)

ಕದಂಬರು ಕರ್ನಾಟಕದ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸಿದ ಮೊದಲ ಸ್ವತಂತ್ರ ರಾಜವಂಶ. ಇವರ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆಯ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಸಿಕ್ಕಿತು.

ಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಹಿನ್ನೆಲೆ:

ಸ್ಥಾಪಕ: ಮಯೂರಶರ್ಮ. ಇವನು ಕಂಚಿಗೆ ವಿದ್ಯೆ ಕಲಿಯಲು ಹೋದಾಗ ಅಲ್ಲಿನ ಪಲ್ಲವ ಅಶ್ವಪಾಲಕರಿಂದ ಅವಮಾನಕ್ಕೊಳಗಾಗಿ, ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಶಸ್ತ್ರ ಹಿಡಿದು ಕದಂಬ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು.

ಕಾಲ: ಕ್ರಿ.ಶ. ೩೪೫ ರಿಂದ ೫೨೫.

ರಾಜಧಾನಿ: ಬನವಾಸಿ (ಸಿರಿವಂತ ಬನವಾಸಿ).

ಲಾಂಛನ: ಸಿಂಹ.

ಪ್ರಮುಖ ದೊರೆಗಳು:

ಮಯೂರಶರ್ಮ: ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾಪಕ.

ಕಾಕುಸ್ಥವರ್ಮ: ಕದಂಬರಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಿ ಅರಸ. ಇವನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕದಂಬ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಉತ್ತುಂಗಕ್ಕೇರಿತ್ತು. ಇವನು ಗುಪ್ತರಂತಹ ದೊಡ್ಡ ಮನೆತನಗಳ ಜೊತೆ ವೈವಾಹಿಕ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ್ದನು.

ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪುರಾವೆಗಳು:

ಹಲ್ಮಿಡಿ ಶಾಸನ (ಕ್ರಿ.ಶ. ೪೫೦): ಬೇಲೂರು ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹಲ್ಮಿಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕ ಈ ಶಾಸನವು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯ ಮೊದಲ ಲಿಖಿತ ಸಾಕ್ಷಿ.

ತಾಳಗುಂದ ಶಾಸನ: ಇದು ಮಯೂರಶರ್ಮನ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಶಾಸನವಾಗಿದೆ.

ಕದಂಬ ರಾಜವಂಶ: ೨೫ ಪ್ರಮುಖ ಸತ್ಯಗಳು

೧. ಸ್ಥಾಪಕ: ಕದಂಬ ರಾಜವಂಶವನ್ನು ಮಯೂರಶರ್ಮ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು.

೨. ಪ್ರಥಮ ರಾಜವಂಶ: ಇದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸಿದ ಮೊದಲ ಕನ್ನಡ ರಾಜವಂಶ.

೩. ಕಾಲ: ಇವರು ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ. ೩೪೫ ರಿಂದ ೫೨೫ ರವರೆಗೆ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದರು.

೪. ರಾಜಧಾನಿ: ಕದಂಬರ ಮೊದಲ ರಾಜಧಾನಿ ಬನವಾಸಿ (ಇಂದಿನ ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿದೆ).

೫. ಲಾಂಛನ: ಕದಂಬರ ಅಧಿಕೃತ ಲಾಂಛನ ಸಿಂಹ.

೬. ಹೆಸರಿನ ಮೂಲ: ಇವರ ಮನೆಯ ಮುಂದೆ ಕದಂಬ ವೃಕ್ಷ (ಮರ) ಇದ್ದಿದ್ದರಿಂದ ಇವರಿಗೆ 'ಕದಂಬರು' ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತು.

೭. ಮಯೂರಶರ್ಮನ ಹಿನ್ನೆಲೆ: ಇವನು ಮೂಲತಃ ವೈದಿಕ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿದ್ದು, ನಂತರ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾದನು.

೮. ಅವಮಾನದ ಕಥೆ: ಕಂಚಿಯ ಪಲ್ಲವರ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಆದ ಅವಮಾನ ಮಯೂರಶರ್ಮನು ಶಸ್ತ್ರ ಹಿಡಿಯಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು.

೯. ತಾಳಗುಂದ ಶಾಸನ: ಕದಂಬರ ಉಗಮದ ಬಗ್ಗೆ ಈ ಶಾಸನವು ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡುತ್ತದೆ.

೧೦. ಹಲ್ಮಿಡಿ ಶಾಸನ: ಕ್ರಿ.ಶ. ೪೫೦ ರ ಈ ಶಾಸನವು ಕನ್ನಡದ ಮೊದಲ ಶಾಸನವಾಗಿದ್ದು, ಕದಂಬರ ಕಾಲದ್ದಾಗಿದೆ.

೧೧. ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅರಸ: ಕದಂಬರಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ರಾಜ ಕಾಕುಸ್ಥವರ್ಮ.

೧೨. ವೈವಾಹಿಕ ಸಂಬಂಧ: ಕಾಕುಸ್ಥವರ್ಮನು ತನ್ನ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳನ್ನು ಗುಪ್ತರು ಮತ್ತು ವಾಕಾಟಕರಂತಹ ದೊಡ್ಡ ರಾಜಮನೆತನಗಳಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು ವಿವಾಹ ಮಾಡಿದ್ದನು.

೧೩. ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ: ಕನ್ನಡವನ್ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆಯನ್ನಾಗಿ ಬಳಸಿದವರು ಕದಂಬರು.

೧೪. ಧ್ವಜ: ಕದಂಬರ ಧ್ವಜವು ಹನುಮಧ್ವಜವಾಗಿತ್ತು (ವಾನರ ಧ್ವಜ).

೧೫. ಚಂದ್ರವಳ್ಳಿ ಶಾಸನ: ಇದು ಮಯೂರಶರ್ಮನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಕೆರೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡುತ್ತದೆ.

೧೬. ಧರ್ಮ: ಕದಂಬರು ವೈದಿಕ ಧರ್ಮದವರಾಗಿದ್ದರೂ, ಜೈನ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮಗಳಿಗೂ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿದ್ದರು.

೧೭. ಮಧುಕೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ: ಬನವಾಸಿಯಲ್ಲಿರುವ ಈ ಸುಂದರ ದೇವಾಲಯವು ಕದಂಬರ ಕಾಲದ ಅದ್ಭುತ ಕೊಡುಗೆ.

೧೮. ಕದಂಬ ಶಿಖರ: ಇವರು ದೇವಾಲಯಗಳ ಮೇಲೆ ಪಿರಮಿಡ್ ಆಕಾರದ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಇದನ್ನು 'ಕದಂಬ ಶಿಖರ' ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.

೧೯. ಶಾಂತಿವರ್ಮ: ಕಾಕುಸ್ಥವರ್ಮನ ನಂತರ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದ ಪ್ರಮುಖ ಅರಸ.

೨೦. ವಿಭಾಗಗಳು: ನಂತರದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಕದಂಬ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಬನವಾಸಿ ಮತ್ತು ಹಾನಗಲ್ ಶಾಖೆಗಳಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಯಿತು.

೨೧. ಗುಡ್ಣಾಪುರ ಶಾಸನ: ಇದು ಕದಂಬರ ಅರಮನೆಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ನೀಡುವ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಶಾಸನ.

೨೨. ಗಂಗರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ: ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದ ಗಂಗ ರಾಜವಂಶದೊಂದಿಗೆ ಕದಂಬರು ಉತ್ತಮ ಬಾಂಧವ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದರು.

೨೩. ಕದಂಬೋತ್ಸವ: ಇವರ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ಇಂದಿಗೂ ಬನವಾಸಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಸರ್ಕಾರವು 'ಕದಂಬೋತ್ಸವ'ವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತದೆ.

೨೪. ನಾಣ್ಯಗಳು: ಕದಂಬರು ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಚಲಾವಣೆಗೆ ತಂದಿದ್ದರು, ಅವುಗಳನ್ನು 'ಪದ್ಮಟಂಕ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

೨೫. ಪತನ: ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಉದಯದೊಂದಿಗೆ ಕದಂಬ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಕ್ರಮೇಣವಾಗಿ ಕ್ಷೀಣಿಸಿತು.

ಬನವಾಸಿ ಮಧುಕೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ: ಒಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ವೈಭವ

ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿರಸಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಬನವಾಸಿಯಲ್ಲಿರುವ ಮಧುಕೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವು ಕದಂಬರ ಕಾಲದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದ ಮೂಲ ರಚನೆಯು ಕದಂಬರ ಕಾಲದ್ದಾಗಿದ್ದರೂ, ನಂತರ ಬಂದ ಚಾಲುಕ್ಯರು ಮತ್ತು ಹೊಯ್ಸಳರು ಇದನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿಸ್ತರಿಸಿದರು. ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ಶಿವಲಿಂಗವು ಜೇನುತುಪ್ಪದ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ ಇದಕ್ಕೆ 'ಮಧುಕೇಶ್ವರ' ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ.

ಈ ದೇವಾಲಯದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪವು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ 'ಕದಂಬ ಶಿಖರ' ಶೈಲಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ನಂದಿ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿರುವ ಬೃಹತ್ ಏಕಶಿಲಾ ನಂದಿಯು ಅತ್ಯಂತ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿದ್ದು, ಅದರ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಲಾಗಿರುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕೆತ್ತನೆಗಳು ಅಂದಿನ ಕಾಲದ ಕಲೆಗಾರಿಕೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಸಂಕೀರ್ಣದಲ್ಲಿ ಪಾರ್ವತಿ, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಗಣೇಶನ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಗುಡಿಗಳೂ ಇವೆ.

ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಇಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ 'ಕದಂಬೋತ್ಸವ' ಬನವಾಸಿಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಮೊದಲ ರಾಜಧಾನಿಯಾದ ಬನವಾಸಿಯ ಈ ದೇವಾಲಯವು ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿರದೆ, ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಕಲೆಯ ಸಂಗಮವಾಗಿದೆ.