ಛಂದಸ್ಸು ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ: ಮಾತ್ರೆ, ಗಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಸಗಳು ಸರಳ ಉದಾಹರಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ | ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯ!

 

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸೌಂದರ್ಯವು ಅಡಗಿರುವುದು ಅದರ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ. ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವ ನಿಯಮಾವಳಿಗಳನ್ನೇ ನಾವು ಛಂದಸ್ಸು ಎನ್ನುತ್ತೇವೆ.  

ಮಾತ್ರೆ, ಗಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಸಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಮಗ್ರವಾದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.

1. ಮಾತ್ರೆ

ಛಂದಸ್ಸಿನ ಮೂಲ ಅಳತೆಯೇ ಮಾತ್ರೆ. ಒಂದು ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಲು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಕಾಲಾವಧಿಯನ್ನು 'ಮಾತ್ರೆ' ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಲಘು (U): ಒಂದು ಮಾತ್ರಾ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚರಿಸುವ ಅಕ್ಷರ. (ಉದಾ: ಅ, ಇ, ಕ, ಪ)

ಗುರು (-): ಎರಡು ಮಾತ್ರಾ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚರಿಸುವ ಅಕ್ಷರ. (ಉದಾ: ಆ, ಈ, ಕಾ, ಪಂ, ಕಃ)

ಗುರು ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ನಿಯಮಗಳು:

ದೀರ್ಘ ಸ್ವರಗಳು ಮತ್ತು ದೀರ್ಘ ಸ್ವರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ವ್ಯಂಜನಗಳು (ಆ, ಈ, ಕಾ, ಚೀ).

ಅನುಸ್ವರ (ಪಂ) ಮತ್ತು ವಿಸರ್ಗ (ಕಃ) ದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಕ್ಷರಗಳು.

ಒತ್ತಕ್ಷರಕ್ಕಿಂತ ಹಿಂದಿನ ಅಕ್ಷರ (ಉದಾ: 'ಅಕ್ಕ' ಪದದಲ್ಲಿ 'ಅ' ಗುರು).

ದೀರ್ಘವಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಐ ಮತ್ತು ಔ ಕಾರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಕ್ಷರಗಳು (ಕೈ, ಮೌ).

ಹ್ರಸ್ವ ಸ್ವರದ ಮುಂದೆ ವ್ಯಂಜನ (ಪೊಲ್ಲಕ್ಷರ) ಬಂದಾಗ (ಉದಾ: ಕಣ್ - ಇಲ್ಲಿ 'ಕ' ಗುರು).

2. ಗಣ 

ಮಾತ್ರೆ ಅಥವಾ ಅಕ್ಷರಗಳ ಗುಂಪನ್ನು 'ಗಣ' ಎನ್ನುತ್ತೇವೆ. ಪದ್ಯದ ಲಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಗಣಗಳನ್ನು ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಮೂರು ವಿಧದ ಗಣಗಳಿವೆ:

ಅ) ಅಂಶ ಗಣ

ಇದು ಹಳಗನ್ನಡದ ದೇಶಿ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ರುದ್ರ ಗಣಗಳೆಂದು ಇವುಗಳನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಆ) ಮಾತ್ರಾ ಗಣ

ಮಾತ್ರೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಗಣ ವಿಂಗಡಣೆ ಮಾಡುವುದು.

ಮೂರು ಮಾತ್ರೆಯ ಗಣ: (U U U) ಅಥವಾ (- U) ಅಥವಾ (U -)

ನಾಲ್ಕು ಮಾತ್ರೆಯ ಗಣ: (- -) ಅಥವಾ (U U -) ಅಥವಾ (U U U U)

ಇವುಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಷಟ್ಪದಿ (ಉದಾ: ಭಾಮಿನಿ, ವಾರ್ಧಕ) ಮತ್ತು ರಗಳೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಇ) ಅಕ್ಷರ ಗಣ 

ಇದನ್ನು 'ಮೋಕ್ಷಗುಂಡಂ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ' ಸೂತ್ರದಂತೆ ನೆನಪಿಡಬಹುದು: "ಯಮಾತಾರಾಜಭಾನಸಲಗಂ".

ಇದರ ಮೂಲಕ ಎಂಟು ವಿಧದ ಗಣಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ:

ಯ-ಗಣ: U - -

ಮ-ಗಣ: - - -

ತ-ಗಣ: - - U

ರ-ಗಣ: - U -

ಜ-ಗಣ: U - U

ಭ-ಗಣ: - U U

ನ-ಗಣ: U U U

ಸ-ಗಣ: U U -

3. ಪ್ರಾಸ 

ಪದ್ಯದ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯಂಜನಾಕ್ಷರಗಳು ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗುವುದನ್ನು 'ಪ್ರಾಸ' ಎನ್ನುತ್ತೇವೆ.

ಪ್ರಾಸ ಎಂದರೆ ಪದ್ಯದ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಅಕ್ಷರಗಳು ನಿಯತವಾಗಿ ಮರುಕಳಿಸುವುದು. 

ಇದರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮೂರು ವಿಧಗಳಿವೆ:

1. ಆದಿಪ್ರಾಸ

ಪದ್ಯದ ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನ ಎರಡನೆಯ ಅಕ್ಷರವು ಒಂದೇ ಆಗಿರುವುದನ್ನು ಆದಿಪ್ರಾಸ ಎನ್ನುತ್ತೇವೆ.

ನಿಯಮ: ಎರಡನೆಯ ಅಕ್ಷರವು ಒಂದೇ ಆಗಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ಅದರ ಹಿಂದಿನ ಅಕ್ಷರ (ಮೊದಲ ಅಕ್ಷರ) ಲಘುವಾಗಿದ್ದರೆ ಎಲ್ಲ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲೂ ಲಘುವಾಗಿರಬೇಕು, ಗುರುವಾಗಿದ್ದರೆ ಗುರುವಾಗಿಯೇ ಇರಬೇಕು.

ಉದಾಹರಣೆ:

ಕುರುಕುಲದ ಹಿತ ನಮಗಾದುದು

ಮರುತನಂದನನಾಜಿಮುಖದಲಿ

ಭರವಸೆಯ ಪೆರ್ಗೆಲಸವಾಯಿತು ಕೇಳು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ (ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಭಾರತ)

(ಇಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಅಕ್ಷರ 'ರು/ರ' ಪ್ರಾಸವಾಗಿ ಬಂದಿದೆ.)

2. ಅಂತ್ಯಪ್ರಾಸ

ಪದ್ಯದ ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನ ಕೊನೆಯ ಅಕ್ಷರ ಅಥವಾ ಪದಗಳು ಒಂದೇ ಆಗಿರುವುದನ್ನು ಅಂತ್ಯಪ್ರಾಸ ಎನ್ನುತ್ತೇವೆ. ಇದು ಪದ್ಯಕ್ಕೆ ಒಂದು ಲಯಬದ್ಧ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.

ಉದಾಹರಣೆ:

ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೊಂದು ಮನೆ ಮಾಡಿ,

ಮೃಗಗಳಿಗೆ ಅಂಜಿದಡೆ ಎಂತಯ್ಯ?

ಸಮುದ್ರದ ತಡಿಯಲೊಂದು ಮನೆ ಮಾಡಿ,

ನೊರೆ ತೆರೆಗಳಿಗೆ ಅಂಜಿದಡೆ ಎಂತಯ್ಯ? (ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ವಚನ)

3. ಸಿಂಹಪ್ರಾಸ 

ಪದ್ಯದ ಸಾಲಿನ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಪ್ರಾಸವಿದು. ಇದನ್ನು ಮಧ್ಯಪ್ರಾಸ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು ಸಾಲಿನ ಮಧ್ಯದ ಪದದ ಕೊನೆಯ ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಅದೇ ಸಾಲಿನ ಕೊನೆಯ ಪದದ ಕೊನೆಯ ಅಕ್ಷರ ಅಥವಾ ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದ ಪದಗಳ ನಡುವೆ ಪ್ರಾಸ ಬರುವುದು ಇದರ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ.

 

ಸಿಂಹವು ಹೇಗೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಹೆಜ್ಜೆ ಹಾಕುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಪದ್ಯದ ನಡುವೆ ಈ ಪ್ರಾಸವು ಲಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.

ಉದಾಹರಣೆ:

"ಮಂಗಳಮಪ್ಪ ತೇಜಮಂ, ಪಂಕಜನಾಭನ ಪಾದಕಂಜಮಂ"

ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಿ:

'ಮಂಗಳ' ಮತ್ತು 'ಪಂಕಜ' ಪದಗಳ ನಡುವೆ ಹಾಗೂ 'ತೇಜಮಂ', 'ಕಂಜಮಂ' ಪದಗಳ ನಡುವೆ ಅಕ್ಷರಗಳು ಮರುಕಳಿಸಿವೆ.

ಸಾಲಿನ ಒಳಗಿನ ಪದಗಳ ನಡುವೆ ಬರುವ ಈ ಪ್ರಾಸವೇ ಸಿಂಹಪ್ರಾಸ.