"ಕನ್ನಡ ಛಂದಸ್ಸು ಸಮಗ್ರ ಕೈಪಿಡಿ: ಲಘು-ಗುರು ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ, ಗಣ ವಿಭಜನೆ ಮತ್ತು ವಿಧಗಳು."

 

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತು ಶಿಸ್ತನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಪ್ರಮುಖ ಶಾಸ್ತ್ರವೇ ಛಂದಸ್ಸು. ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವಾಗ ಅನುಸರಿಸಬೇಕಾದ ನಿಯಮಗಳ ಪಟ್ಟಿಯೇ ಈ ಛಂದಶ್ಶಾಸ್ತ್ರ. 

ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗೆ ಸಿದ್ಧರಾಗುತ್ತಿರುವ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗುವಂತೆ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಸಮಗ್ರ ವಿವರಣೆ ಇಲ್ಲಿದೆ.

1. ಛಂದಸ್ಸು ಎಂದರೇನು?

"ಪದ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸುವ ಶಾಸ್ತ್ರವೇ ಛಂದಸ್ಸು". ಕ್ರಿ.ಶ. 990ರಲ್ಲಿ ಒಂದನೆಯ ನಾಗವರ್ಮ ಬರೆದ 'ಛಂದೋಂಬುಧಿ' ಕನ್ನಡದ ಮೊದಲ ಛಂದಶ್ಶಾಸ್ತ್ರ ಗ್ರಂಥವಾಗಿದೆ. ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ಅಂಗಗಳಿವೆ:

ಪಾದ: ಪದ್ಯದ ಒಂದು ಸಾಲು.

ಮಾತ್ರೆ: ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಲು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಕಾಲ.

ಗಣ: ಮಾತ್ರೆ ಅಥವಾ ಅಕ್ಷರಗಳ ಗುಂಪು.

ಪ್ರಾಸ: ಪದ್ಯದ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯತವಾಗಿ ಬರುವ ಅಕ್ಷರಗಳು.

2. ಲಘು ಮತ್ತು ಗುರು (ಮಾತ್ರಾ ಕಾಲ)

ಛಂದಸ್ಸಿನ ಮೂಲ ಅಡಿಪಾಯವೇ ಲಘು ಮತ್ತು ಗುರುಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು (ಪ್ರಸ್ತಾರ ಹಾಕುವುದು).

ಲಘು (U): ಒಂದು ಮಾತ್ರಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚರಿಸುವ ಅಕ್ಷರಗಳು (ಹ್ರಸ್ವ ಸ್ವರಗಳು).

ಗುರು (-): ಎರಡು ಮಾತ್ರಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚರಿಸುವ ಅಕ್ಷರಗಳು (ದೀರ್ಘ ಸ್ವರಗಳು, ಸಂಯುಕ್ತಾಕ್ಷರದ ಹಿಂದಿನ ಅಕ್ಷರ, ಅನುಸ್ವಾರ/ವಿಸರ್ಗದೊಡನೆ ಇರುವ ಅಕ್ಷರ).

3. ಗಣಗಳ ವಿಧಗಳು

ಕನ್ನಡ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಗಣಗಳನ್ನು ಮೂರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ:

ಅ) ಅಕ್ಷರಗಣ (ವರ್ಣಗಣ):

ಇದು ಸಂಸ್ಕೃತ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಬಂದದ್ದು. ಪ್ರತಿ ಗಣದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಕ್ಷರಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಡಲು ಒಂದು ಸೂತ್ರವಿದೆ:

"ಯ-ಮಾ-ತಾ-ರಾ-ಜ-ಭಾ-ನ-ಸ-ಲ-ಗಂ"

ಇದರಿಂದ ಎಂಟು ಗಣಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ: ಯ, ಮ, ತ, ರ, ಜ, ಭ, ನ, ಸ ಗಣಗಳು.

ಆ) ಮಾತ್ರಾಗಣ:

ಮಾತ್ರೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಮಾಡುವ ಗಣವಿದು. ಇದನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕಂದ ಪದ್ಯ, ಷಟ್ಪದಿ, ಮತ್ತು ರಗಳೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ 3, 4 ಅಥವಾ 5 ಮಾತ್ರೆಗಳ ಗಣಗಳಿರಬಹುದು.

ಪ್ರಮುಖ ಕಾವ್ಯ ಪ್ರಕಾರಗಳು:-

ಷಟ್ಪದಿ:

ಆರು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ. ಇದರ 6 ವಿಧಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಮಾತ್ರೆಗಳ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ:

ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿ: 3+4 ಮಾತ್ರೆಗಳ ಗಣ (ಅತಿ ಪ್ರಮುಖ).

ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿ: 5 ಮಾತ್ರೆಗಳ 4 ಗಣಗಳು.

ಕುಸುಮ, ಶರ, ಭೋಗ, ಪರಿವರ್ಧಿನಿ ಉಳಿದ ವಿಧಗಳು.

ರಗಳೆ:

ಉತ್ಸಾಹಭರಿತ ನಡಿಗೆಯ ಪದ್ಯ. ಹರಿಹರನು ರಗಳೆಯ ಕವಿ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ.

ಉತ್ಸಾಹ ರಗಳೆ: 3 ಮಾತ್ರೆಗಳ ಗಣ.

ಮಂದಾನಿಲ ರಗಳೆ: 4 ಮಾತ್ರೆಗಳ ಗಣ.

ಲಲಿತ ರಗಳೆ: 5 ಮಾತ್ರೆಗಳ ಗಣ.

ಇ) ಅಂಶಗಣ:

ಇದು ಅಚ್ಚಕನ್ನಡದ ದೇಶ್ಯ ಛಂದಸ್ಸು. ಇಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರೆಗಳಿಗಿಂತ ಲಯಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚು. ಗಣಗಳನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಗಣ (2 ಅಂಶ), ವಿಷ್ಣುಗಣ (3 ಅಂಶ), ಮತ್ತು ರುದ್ರಗಣ (4 ಅಂಶ) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಉದಾಹರಣೆ: ತ್ರಿಪದಿ, ಸಾಂಗತ್ಯ.

ತ್ರಿಪದಿ:

ಮೂರು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ. 'ಸರ್ವಜ್ಞ'ನ ವಚನಗಳು ಈ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಇವೆ. ಇದು ಅಂಶಗಣಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತದೆ.

ಸಾಂಗತ್ಯ ಎಂಬುದು ಅಚ್ಚಕನ್ನಡದ ದೇಶ್ಯ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಕಾವ್ಯ ಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಮಧುರವಾದ ಲಯ ಮತ್ತು ಹಾಡಲು ಸುಲಭವಾದ ಶೈಲಿಯಿಂದಾಗಿ ಇದು ಜನಪದ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಾಹಿತ್ಯವೆರಡರಲ್ಲೂ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ.

ಸಾಂಗತ್ಯದ ಲಕ್ಷಣಗಳು:-

ಇದು ನಾಲ್ಕು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ (ಚೌಪದಿ).

ಇದು ಅಂಶಗಣ ಛಂದಸ್ಸಿಗೆ ಸೇರಿದೆ.

ಗಣ ವಿಭಜನೆ:

1 ಮತ್ತು 3ನೇ ಸಾಲುಗಳು: ತಲಾ 4 ವಿಷ್ಣುಗಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ.

2 ಮತ್ತು 4ನೇ ಸಾಲುಗಳು: ತಲಾ 2 ವಿಷ್ಣುಗಣಗಳು ಮತ್ತು 1 ಬ್ರಹ್ಮಗಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ.

ಸಾಂಗತ್ಯದ ವಿಶೇಷತೆ:-

ಸಾಂಗತ್ಯವು ಸುಲಭವಾಗಿ ಓದಬಲ್ಲ ಮತ್ತು ಹಾಡಬಲ್ಲ ಲಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಪಂಡಿತರಿಗೂ ಮತ್ತು ಪಾಮರರಿಗೂ ಅರ್ಥವಾಗುವಂತೆ ಸರಳವಾಗಿ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲು ಈ ಛಂದಸ್ಸು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ತ.

ಉದಾಹರಣೆ:-

ರತ್ನಾಕರವರ್ಣಿಯ 'ಭರತೇಶ ವೈಭವ'ದಿಂದ ಆಯ್ದ ಜನಪ್ರಿಯ ಸಾಂಗತ್ಯ ಇಲ್ಲಿದೆ:

ಪದ್ಯ:

"ತಂದೆ ನೀ | ನಮಗೆಮ್ಮ | ಬಾಂಧವ | ನೀನೆಮ್ಮ |

ಬೆಂದ ಸಂ | ಸಾರಕ್ಕೆ | ಮದ್ದು ನೀ |

ಇಂದುಧ | ರನ ಪಾದ | ಕಂದವ | ಪಡೆದವ |

ನಂದದೋ | ಇಹಪರ | ದೊಡೆಯ ನೀ |"

5. ಪ್ರಾಸ:-

ಪದ್ಯದ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಜನಗಳ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯೇ ಪ್ರಾಸ.

ಆದಿಪ್ರಾಸ: ಸಾಲಿನ ಎರಡನೇ ಅಕ್ಷರ ಒಂದೇ ಆಗಿರುವುದು.

ಕನ್ನಡ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪದ್ಯದ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯತವಾಗಿ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯಂಜನಾಕ್ಷರಗಳು ಬರುವುದಕ್ಕೆ 'ಪ್ರಾಸ' ಎಂದು ಹೆಸರು. ಹಳಗನ್ನಡ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಸದ ಪಾತ್ರ ಅತಿ ಮುಖ್ಯ. 

ನಾಗವರ್ಮನ 'ಛಂದೋಂಬುಧಿ' ಮತ್ತು ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ವಿವರಣೆ ಇದೆ.

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಆದಿಪ್ರಾಸ, ಮಧ್ಯಪ್ರಾಸ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯಪ್ರಾಸ ಎಂಬ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ವಿಧಗಳಿದ್ದರೂ, ಆದಿಪ್ರಾಸದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಆರು ಪ್ರಮುಖ  ವಿಧಗಳನ್ನು ಕೆಳಗಿನಂತೆ ವಿವರಿಸಬಹುದು:

ಆದಿಪ್ರಾಸದ 6 ಪ್ರಮುಖ ವಿಧಗಳು:

ಪದ್ಯದ ಪಾದಗಳ (ಸಾಲುಗಳ) ಎರಡನೇ ಅಕ್ಷರವು ಒಂದೇ ಆಗಿರುವುದಕ್ಕೆ ಆದಿಪ್ರಾಸ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಈ ಎರಡನೇ ಅಕ್ಷರಕ್ಕೆ (ಪ್ರಾಸಾಕ್ಷರಕ್ಕೆ) ಮುಂಚೆ ಬರುವ ಅಕ್ಷರದ ಸ್ವರೂಪದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಇದನ್ನು 6 ವಿಧಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ:

ಸಿಂಹಪ್ರಾಸ: ಪ್ರಾಸಾಕ್ಷರದ ಹಿಂದಿನ ಅಕ್ಷರವು ಹ್ರಸ್ವ ಸ್ವರವಾಗಿದ್ದರೆ (ಲಘು), ಅದು ಸಿಂಹಪ್ರಾಸ.

ಉದಾಹರಣೆ: ನಗುತ, ಬಗುತ, ಜಗುತ (ಇಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಅಕ್ಷರ 'ಗು', ಮೊದಲ ಅಕ್ಷರ ಹ್ರಸ್ವ).

ಗಜಪ್ರಾಸ: ಪ್ರಾಸಾಕ್ಷರದ ಹಿಂದಿನ ಅಕ್ಷರವು ದೀರ್ಘ ಸ್ವರವಾಗಿದ್ದರೆ (ಗುರು), ಅದು ಗಜಪ್ರಾಸ.

ಉದಾಹರಣೆ: ಆಕಾಶ, ಪಾಕಾಶ, ಲೋಕಾಶ.

ವೃಷಭಪ್ರಾಸ: ಪ್ರಾಸಾಕ್ಷರದ ಹಿಂದಿನ ಅಕ್ಷರವು ಅನುಸ್ವಾರ (O) ಅಥವಾ ಸೊನ್ನೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರೆ, ಅದು ವೃಷಭಪ್ರಾಸ.

ಉದಾಹರಣೆ: ಕಂದ, ಚಂದ, ಬಂದ.

ಅಜಪ್ರಾಸ: ಪ್ರಾಸಾಕ್ಷರದ ಹಿಂದಿನ ಅಕ್ಷರವು ವಿಸರ್ಗ (:) ನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರೆ, ಅದು ಅಜಪ್ರಾಸ. (ಇದು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಅಪರೂಪ).

ಉದಾಹರಣೆ: ದುಃಖ, ನಿಃಖ.

ಹಯಪ್ರಾಸ (ಅಶ್ವಪ್ರಾಸ): ಪ್ರಾಸಾಕ್ಷರವು ಸಜಾತಿಯ ಸಂಯುಕ್ತಾಕ್ಷರವಾಗಿದ್ದರೆ (ಒತ್ತಕ್ಷರ), ಅದು ಹಯಪ್ರಾಸ.

ಉದಾಹರಣೆ: ಹಳ್ಳ, ಮೆಳ್ಳ, ಕಳ್ಳ.

ಶರಭಪ್ರಾಸ: ಪ್ರಾಸಾಕ್ಷರವು ವಿಜಾತಿಯ ಸಂಯುಕ್ತಾಕ್ಷರವಾಗಿದ್ದರೆ, ಅದು ಶರಭಪ್ರಾಸ.

ಉದಾಹರಣೆ: ಚಂದ್ರ, ಇಂದ್ರ, ಭದ್ರ.

ಅಂತ್ಯಪ್ರಾಸ: ಸಾಲಿನ ಕೊನೆಯ ಅಕ್ಷರ ಒಂದೇ ಆಗಿರುವುದು.

ಅನುಪ್ರಾಸ: ಸಾಲಿನ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಗಳು ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗುವುದು.

ಪರೀಕ್ಷೆಗಾಗಿ ಕ್ವಿಕ್ ಟಿಪ್ಸ್:

ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಭಾರತ - ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿ.

ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯ - ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿ. (ರಾಘವಾಂಕ)

ಜೈಮಿನಿ ಭಾರತ - ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿ. (ಲಕ್ಷ್ಮಿಶ)

ಹಲ್ಮಿಡಿ ಶಾಸನ - ಕನ್ನಡದ ಮೊದಲ ಶಾಸನ ದಾಖಲೆ.

"ಛಂದಸ್ಸು ಕೇವಲ ವ್ಯಾಕರಣವಲ್ಲ, ಅದು ಪದ್ಯಕ್ಕೆ ಜೀವ ತುಂಬುವ ಅಚ್ಚು. ಈ ಮಾಹಿತಿಯು ನಿಮ್ಮ ಶಾಲಾ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಆಳವಾಗಿ ಅರ್ಥೈಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ."