ಭಾರತೀಯ ಕಾವ್ಯ ಮೀಮಾಂಸೆ: ಒಂದು ಪರಿಚಯ

 

ಭಾರತೀಯ ಕಾವ್ಯ ಮೀಮಾಂಸೆಯು ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಾಚೀನ ಮತ್ತು ಸಮೃದ್ಧ ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶಾ ಪರಂಪರೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. "ಮೀಮಾಂಸೆ" ಎಂದರೆ ಒಂದು ವಿಷಯದ ಕುರಿತಾದ ಆಳವಾದ ವಿವೇಚನೆ ಅಥವಾ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಎಂದರ್ಥ. ಕಾವ್ಯದ ಸ್ವರೂಪ, ಅದರ ಉದ್ದೇಶ, ಕಾವ್ಯದ ಆತ್ಮ ಯಾವುದು? ಮತ್ತು ಓದುಗನಿಗೆ ಕಾವ್ಯದಿಂದ ಸಿಗುವ ಆನಂದದ ಮೂಲ ಯಾವುದು? ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಶಾಸ್ತ್ರವೇ ಕಾವ್ಯ ಮೀಮಾಂಸೆ.

ಭರತಮುನಿಯ 'ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ'ದಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಈ ಪರಂಪರೆಯು ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಬೆಳೆದು ಬಂದಿದೆ. ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಗಳಿದ್ದರೆ ಸಾಲದು, ಅದರಲ್ಲಿ ರಸ, ಅಲಂಕಾರ, ರೀತಿ, ಧ್ವನಿ ಅಥವಾ ವಕ್ರೋಕ್ತಿಯಂತಹ ಅಂಶಗಳೂ ಇರಬೇಕು ಎಂಬುದು ಭಾರತೀಯ ಲಕ್ಷಣಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಈ ಮೀಮಾಂಸೆಯು ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಬರೆಯುವ ಕವಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡುವಂತೆ, ಅದನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸುವ ಸಹೃದಯನಿಗೂ ಕಾವ್ಯದ ಆಳವನ್ನು ಅರಿಯಲು ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಾರತೀಯ ಕಾವ್ಯ ಮೀಮಾಂಸೆಯು ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೀಮಂತ ವಿಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಕಾವ್ಯದ ಸ್ವರೂಪ, ರಸ, ಅಲಂಕಾರ ಮತ್ತು ಧ್ವನಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಕರ್ತೃಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಇಲ್ಲಿದೆ:

​ಭಾರತೀಯ ಕಾವ್ಯ ಮೀಮಾಂಸೆ: ಲೇಖಕರು ಮತ್ತು ಕೃತಿಗಳು

1. ​ಭರತಮುನಿ - ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ (ರಸ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಮೂಲ ಪುರುಷ)
2. ​ಭಾಮಹ - ಕಾವ್ಯಾಲಂಕಾರ (ಅಲಂಕಾರ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರವರ್ತಕ)
3. ​ದಂಡಿ - ಕಾವ್ಯಾದರ್ಶ (ಗುಣ ಮತ್ತು ರೀತಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚೆ)
4. ​ವಾಮನ - ಕಾವ್ಯಾಲಂಕಾರ ಸೂತ್ರವೃತ್ತಿ ('ರೀತಿ' ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರತಿಪಾದಕ)
5. ​ಆನಂದವರ್ಧನ - ಧ್ವನ್ಯಾಲೋಕ (ಧ್ವನಿ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರವರ್ತಕ)
6. ​ರಾಜಶೇಖರ - ಕಾವ್ಯ ಮೀಮಾಂಸೆ (ಕವಿಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಕಾವ್ಯದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ವಿವರಣೆ)
7. ​ಅಭಿನವಗುಪ್ತ - ಅಭಿನವ ಭಾರತಿ (ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ)
8. ​ಕುಂತಕ - ವಕ್ರೋಕ್ತಿ ಜೀವಿತ (ವಕ್ರೋಕ್ತಿ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರತಿಪಾದಕ)
9. ​ಕ್ಷೇಮೇಂದ್ರ - ಔಚಿತ್ಯ ವಿಚಾರ ಚರ್ಚೆ (ಔಚಿತ್ಯ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರವರ್ತಕ)
10. ​ಮಮ್ಮಟ - ಕಾವ್ಯ ಪ್ರಕಾಶ (ಕಾವ್ಯದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಕ್ರೋಢೀಕರಿಸಿದ ಕೃತಿ)
11. ​ವಿಶ್ವನಾಥ - ಸಾಹಿತ್ಯ ದರ್ಪಣ ("ವಾಕ್ಯಂ ರಸಾತ್ಮಕಂ ಕಾವ್ಯಂ" ಎಂದವರು)
12. ​ಜಗನ್ನಾಥ ಪಂಡಿತ - ರಸಗಂಗಾಧರ (ಅರ್ವಾಚೀನ ಕಾಲದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಲಕ್ಷಣಕಾರ)

ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಕಾವ್ಯ ಮೀಮಾಂಸೆ :-

ಸಂಸ್ಕೃತದ ಈ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಪರಿಚಯಿಸಿದ ಅಥವಾ ಕನ್ನಡದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖ ಆಧುನಿಕ ಕೃತಿಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ:

ಭಾರತೀಯ ಕಾವ್ಯ ಮೀಮಾಂಸೆ - ತೀ.ನಂ. ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯ (ತೀ ನಂ ಶ್ರೀ): ಇದು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅತ್ಯಂತ ಮೌಲಿಕ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯ ಮೀಮಾಂಸೆಯನ್ನು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸರಳವಾಗಿ ಮತ್ತು ಆಳವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಕನ್ನಡ ಕೈಪಿಡಿ - ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಪ್ರಕಟಣೆ (ಬಿ.ಎಂ.ಶ್ರೀ ಮತ್ತು ಇತರರು).

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆ - ರಂ.ಶ್ರೀ. ಮುಗಳಿ.

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೆನಪಿಡಬೇಕಾದ 'ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳು':-

ರಸ ಸಿದ್ಧಾಂತ: ಭರತಮುನಿ

ಅಲಂಕಾರ ಸಿದ್ಧಾಂತ: ಭಾಮಹ

ರೀತಿ ಸಿದ್ಧಾಂತ: ವಾಮನ

ಧ್ವನಿ ಸಿದ್ಧಾಂತ: ಆನಂದವರ್ಧನ

ವಕ್ರೋಕ್ತಿ ಸಿದ್ಧಾಂತ: ಕುಂತಕ

ಔಚಿತ್ಯ ಸಿದ್ಧಾಂತ: ಕ್ಷೇಮೇಂದ್ರ

ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಭಾರತೀಯ ಕಾವ್ಯ ಮೀಮಾಂಸೆಯು ಕೇವಲ ಬಾಹ್ಯ ಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ (ಅಲಂಕಾರಗಳಿಗೆ) ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ನೀಡದೆ, ಕಾವ್ಯದ ಅಂತರಾತ್ಮವಾದ 'ರಸ' ಮತ್ತು 'ಧ್ವನಿ'ಯ ಕಡೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಗಮನ ಹರಿಸಿದೆ. ಭರತಮುನಿಯಿಂದ ಮೊದಲ್ಗೊಂಡು ಜಗನ್ನಾಥ ಪಂಡಿತನವರೆಗಿನ ನೂರಾರು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಕಾವ್ಯದ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಹಂತ ಹಂತವಾಗಿ ಪರಿಷ್ಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆಧುನಿಕ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ವಿಮರ್ಶೆಯ ಮೇಲೂ ಈ ಪ್ರಾಚೀನ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಅಪಾರವಾಗಿದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತೀ.ನಂ. ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯನವರಂತಹ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಈ ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೀಮಾಂಸೆಯನ್ನು ಕನ್ನಡದ ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿಸಿ, ಸಾಹಿತ್ಯದ ಆಸ್ವಾದನೆಗೆ ಹೊಸ ದಿಕ್ಕನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಹೀಗಾಗಿ, ಯಾವುದೇ ಕಾಲದ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಥೈಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಭಾರತೀಯ ಕಾವ್ಯ ಮೀಮಾಂಸೆಯ ಅರಿವು ಅತ್ಯಗತ್ಯವಾಗಿದೆ.