ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗೆ ಕನ್ನಡ ಷಟ್ಪದಿಗಳ ಸಮಗ್ರ ಕೈಪಿಡಿ: ಆರು ವಿಧಗಳು ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಣಗಳು.

 

ಕನ್ನಡ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ 'ಷಟ್ಪದಿ' ಎನ್ನುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯವಾದ ಕಾವ್ಯ ಪ್ರಕಾರ. 'ಷಟ್' ಎಂದರೆ ಆರು, 'ಪದಿ' ಎಂದರೆ ಸಾಲು. ಅಂದರೆ, ಆರು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯವನ್ನು ಷಟ್ಪದಿ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಮಾತ್ರಾ ಛಂದಸ್ಸಿಗೆ ಸೇರಿದೆ.

ಷಟ್ಪದಿಯ ಪೂರ್ಣ ವಿವರಗಳು ಮತ್ತು ಅದರ ಆರು ವಿಧಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ:

1. ಷಟ್ಪದಿಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು

ಈ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ಆರು ಸಾಲುಗಳು ಇರುತ್ತವೆ.

1,2,4 ಮತ್ತು 5ನೇ ಸಾಲುಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತವೆ.

3 ಮತ್ತು 6ನೇ ಸಾಲುಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತವೆ.

3 ಮತ್ತು 6ನೇ ಸಾಲುಗಳು 1ನೇ ಸಾಲಿಗಿಂತ ಒಂದೂವರೆ ಪಟ್ಟು ದೊಡ್ಡದಾಗಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗುರು (–) ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ.

ಪದ್ಯದ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ದ್ವಿತೀಯಾಕ್ಷರ ಪ್ರಾಸವಿರುತ್ತದೆ.

2. ಷಟ್ಪದಿಯ ಆರು ವಿಧಗಳು

ಮಾತ್ರೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಗಣಗಳ ವಿಂಗಡಣೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಷಟ್ಪದಿಯನ್ನು ಆರು ವಿಧಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ:

ಷಟ್ಪದಿಯ -> ಹೆಸರು ಗಣಗಳ -> ವಿಧ 1,2,4,5 ಸಾಲುಗಳು 3 ಮತ್ತು 6ನೇ ಸಾಲುಗಳು

1. ಶರ ಷಟ್ಪದಿ 3 -> ಮಾತ್ರೆಗಳು 4 -> ಗಣಗಳು 6 -> ಗಣಗಳು + 1 ಗುರು

2. ಕುಸುಮ ಷಟ್ಪದಿ 5 -> ಮಾತ್ರೆಗಳು 2 -> ಗಣಗಳು 3 -> ಗಣಗಳು + 1 ಗುರು

3. ಭೋಗ ಷಟ್ಪದಿ 3 -> ಮಾತ್ರೆಗಳು 8 -> ಗಣಗಳು 12 -> ಗಣಗಳು + 1 ಗುರು

4. ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿ 3 ಮತ್ತು 4 -> ಮಾತ್ರೆ 2 ಗಣ (3+4+3+4) 3 ಗಣ (3+4+3+4+3+4) + 1 ಗುರು

5. ಪರಿವರ್ಧಿನಿ ಷಟ್ಪದಿ 4-> ಮಾತ್ರೆಗಳು 4 -> ಗಣಗಳು 6-> ಗಣಗಳು + 1 ಗುರು

6. ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿ 4 -> ಮಾತ್ರೆಗಳು 8 -> ಗಣಗಳು 12 -> ಗಣಗಳು + 1 ಗುರು

3. ಪ್ರಮುಖ ವಿಧಗಳ ವಿವರಣೆ ಮತ್ತು ಉದಾಹರಣೆ

ಅ) ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿ

ಇದು ಕನ್ನಡದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಷಟ್ಪದಿ. ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನು ತನ್ನ 'ಕರ್ಣಾಟ ಭಾರತ ಕಥಾಮಂಜರಿ'ಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಬಳಸಿದ್ದಾನೆ.

ನಿಯಮ: ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ 3 ಮತ್ತು 4 ಮಾತ್ರೆಗಳ ಗಣಗಳು ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ.

ಉದಾಹರಣೆ:

ವೀ | ರ -> ನಾ | ರಾ | ಯ -> ಣ | ನೆ -> ಶ | ರ -> ಣ |

(3) -> (4) -> (3) -> (4) = 14 ಮಾತ್ರೆಗಳು

ಆ) ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿ

ಲಕ್ಷ್ಮೀಶ ಕವಿಯು ತನ್ನ 'ಜೈಮಿನಿ ಭಾರತ' ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಬಳಸಿದ್ದಾನೆ.

ನಿಯಮ: ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ೪ ಮಾತ್ರೆಗಳ ಗಣಗಳು ಬರುತ್ತವೆ.

ಉದಾಹರಣೆ:

ಜ | ಯ -> ಜ | ಯ -> ವೃ | ಷ -> ಭ | ಕು | ಲ -> ಪಾ | ಲ -> ನ |

(4) -> (4) -> (4) -> (4) = 16 ಮಾತ್ರೆಗಳು

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನು ಉದಾಹರಣೆ ಸಹಿತ ವಿವರವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ:

​1. ಶರ ಮತ್ತು ಭೋಗ ಷಟ್ಪದಿ (3 ಮಾತ್ರೆಯ ಗಣಗಳು)

​ಈ ಎರಡೂ ಷಟ್ಪದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿಯೂ 3 ಮಾತ್ರೆಗಳ ಗಣಗಳು ಬರುತ್ತವೆ.

• ​ಶರ ಷಟ್ಪದಿ: 1, 2, 4, 5ನೇ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ 2 ಗಣಗಳು, 3 ಮತ್ತು 6ನೇ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ 3 ಗಣಗಳಿರುತ್ತವೆ.
•  (ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗುರು ಬರುತ್ತದೆ).
• ​ಉದಾಹರಣೆ: "ಗಿರಿಯ | ನೊಗೆದ | ಹರಿಯ | ದೆಗೆದ..."

• ​ಭೋಗ ಷಟ್ಪದಿ: 1, 2, 4, 5ನೇ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ 4 ಗಣಗಳು, 3 ಮತ್ತು 6ನೇ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ 6 ಗಣಗಳಿರುತ್ತವೆ.
• ​ಉದಾಹರಣೆ: "ವಾರಿ | ಜಾತ | ನೇತ್ರಿ | ಯೊಬ್ಬ | ಚಾರು | ಹಸ್ತ | ದಲ್ಲಿ..."

​2. ಪರಿವರ್ಧಿನಿ ಮತ್ತು ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿ (4 ಮಾತ್ರೆಯ ಗಣಗಳು)

​ಇಲ್ಲಿ ಗಣಗಳು 4 ಮಾತ್ರೆಗಳ ಮಾಪನದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.

• ​ಪರಿವರ್ಧಿನಿ ಷಟ್ಪದಿ: 1, 2, 4, 5ನೇ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ 4 ಗಣಗಳು, 3 ಮತ್ತು 6ನೇ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ 6 ಗಣಗಳಿರುತ್ತವೆ.
• ​ಉದಾಹರಣೆ: "ಪವನ | ಜವನ | ನೆನಿಸಿ | ಕೊಳ್ಳುವ..."

• ​ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿ: 1, 2, 4, 5ನೇ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ 4 ಗಣಗಳು, 3 ಮತ್ತು 6ನೇ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ 6 ಗಣಗಳಿರುತ್ತವೆ (ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗುರು ಬರುತ್ತದೆ). ರಾಮಾಯಣ ದರ್ಶನಂ ಈ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದೆ.
• ​ಉದಾಹರಣೆ: "ಧರೆಯ | ಮೊಲೆವಾ | ಲನುಣ | ದಿರುವ | ಶಿಶುವ | ನೆಲ್ಲಿ..."

​3. ಕುಸುಮ ಷಟ್ಪದಿ (5 ಮಾತ್ರೆಯ ಗಣಗಳು)

​ಇದರಲ್ಲಿ ಗಣಗಳು 5 ಮಾತ್ರೆಗಳ ಮಾಪನದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.

• ​ಕುಸುಮ ಷಟ್ಪದಿ: 1, 2, 4, 5ನೇ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ 4 ಗಣಗಳು, 3 ಮತ್ತು 6ನೇ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ 6 ಗಣಗಳಿರುತ್ತವೆ.
• ​ಉದಾಹರಣೆ: "ಇಂತು | ಚದುರಂ | ಗಬಲ | ಮಂಸೆ | ರಿಸಿ..."

​4. ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿ (3 ಮತ್ತು 4 ಮಾತ್ರೆಯ ಮಿಶ್ರ ಗಣಗಳು)

​ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಷಟ್ಪದಿ (ಉದಾ: ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಭಾರತ). ಇಲ್ಲಿ 3 ಮತ್ತು 4 ಮಾತ್ರೆಗಳ ಗಣಗಳು ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ.

• ​ನಿಯಮ: 1, 2, 4, 5ನೇ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು 3 ಮಾತ್ರೆಯ ಗಣ + ಒಂದು 4 ಮಾತ್ರೆಯ ಗಣ (ಒಟ್ಟು 2 ಬಾರಿ). 3 ಮತ್ತು 6ನೇ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿ 3 ಬಾರಿ ಬಂದು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗುರು ಬರುತ್ತದೆ.

• ​ಮಾತ್ರಾ ವಿನ್ಯಾಸ: (3+4) + (3+4) = 14 ಮಾತ್ರೆಗಳು (ಸಣ್ಣ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ).

• ​ಉದಾಹರಣೆ: "ವೀರ | ನಾರಾ | ಯಣನೆ | ಕವಿಲಿ | ಪಿಕಾ | ರನಾ | ಖಳ | ಕುಳ | ಸಂಹಾರಿ" (ಇಲ್ಲಿ 'ವೀರ' 3 ಮಾತ್ರೆ, 'ನಾರಾ' 4 ಮಾತ್ರೆ).