ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರ ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರಕಾರಗಳು: ಅನುಪ್ರಾಸ, ಯಮಕ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಕವಿತ್ವದ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿವರಣೆ.

 

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತವೆ.

ಕಾವ್ಯದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಶಬ್ದಗಳ ಬಳಕೆಯ ಮೂಲಕ ಮಾಡುವ ಚಮತ್ಕಾರವೇ ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರ.

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಕರಣದಲ್ಲಿ ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರವು ಬಹಳ ಮುಖ್ಯವಾದ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಬ್ದಗಳ ವಿನ್ಯಾಸದಿಂದ ಚಮತ್ಕಾರ ಅಥವಾ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದನ್ನೇ 'ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರ' ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.

​ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರದ ಪೂರ್ಣ ವಿವರಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ:

ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರ ಎಂದರೇನು?

ಕೇವಲ ಶಬ್ದಗಳ ಜೋಡಣೆ, ಪುನರಾವರ್ತನೆ ಅಥವಾ ಧ್ವನಿಯ ಮೂಲಕ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಸೌಂದರ್ಯ ತರುವುದನ್ನು 'ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಕ್ಕಿಂತ ಶಬ್ದದ ಸೊಬಗಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಶಬ್ದಗಳ ಜೋಡಣೆ, ಪುನರಾವರ್ತನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಸಗಳಿಂದ ಕೇಳುಗರಿಗೆ ಇಂಪನ್ನು ನೀಡುವ ಅಲಂಕಾರವೇ ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರ.

ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರದ ಪ್ರಮುಖ ವಿಧಗಳು

​ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಮೂರು ವಿಧಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದು:

1.ಅನುಪ್ರಾಸ

2.ಯಮಕ

3.ಚಿತ್ರಕವಿತ್ವ

1. ಅನುಪ್ರಾಸ

ಒಂದೇ ವ್ಯಂಜನಾಕ್ಷರವು ಪದ್ಯದ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಮರಳಿ ಮರಳಿ ಬರುವುದಕ್ಕೆ 'ಅನುಪ್ರಾಸ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. 

ಇದರಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಧ:

ಅ)ಸಿಂಹಾವಲೋಕನ ಪ್ರಾಸ (ಆದಿಪ್ರಾಸ): ಪದ್ಯದ ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನ ಎರಡನೇ ಅಕ್ಷರವು ಒಂದೇ ಆಗಿರುವುದು.

ಉದಾಹರಣೆ:

ಪ ಲ ವ ಮರನಂ ಹತ್ತಿ

ಕು ಲ ವ ಮರೆಯದೆ ಹಣ್ಣನು ಮೆದ್ದು

(ಇಲ್ಲಿ 'ಲ' ಅಕ್ಷರ ಎರಡನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗಿದೆ).

ಆ)ಅಂತ್ಯಪ್ರಾಸ: ಪದ್ಯದ ಸಾಲುಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಅಕ್ಷರ ಅಥವಾ ಶಬ್ದ ಬರುವುದು.

ಉದಾಹರಣೆ:

ಬಂದನು ಹರಿ ಧರೆಗೆ

ತಂದನು ಸುಖ ನಮಗೆ

ಇ)ವೃತ್ಯನುಪ್ರಾಸ: ಒಂದೇ ವ್ಯಂಜನ ಅಕ್ಷರವು ಪದೇ ಪದೇ ಪ್ರಾಸಬದ್ಧವಾಗಿ ಬರುವುದು.

ಉದಾಹರಣೆ: ಕಲಕಲ ನಗುವ ಚಲುವೆಯ ಚಲುವನು ಕಂಡೆ. (ಇಲ್ಲಿ 'ಲ' ಅಕ್ಷರ ಹಲವು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ).

2. ಯಮಕ:

ಎರಡು ಅಥವಾ ಎರಡಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಅಕ್ಷರಗಳುಳ್ಳ ಪದ ಸಮೂಹವು ಪದ್ಯದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗಬೇಕು, ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಅರ್ಥ ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿರಬೇಕು.

ಪದ್ಯದ ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನ ಆದಿ, ಮಧ್ಯ ಅಥವಾ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಅಕ್ಷರಗಳ ಗುಂಪು ಅರ್ಥ ವ್ಯತ್ಯಾಸದೊಂದಿಗೆ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗುವುದಕ್ಕೆ 'ಯಮಕ' ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಲಕ್ಷಣ: ಶಬ್ದಗಳು ಒಂದೇ ರೀತಿ ಕಂಡರೂ ಅವುಗಳ ಅರ್ಥ ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಉದಾಹರಣೆ:

1."ಮನೆಗೆ ಬಾಗಿಲು ಇಲ್ಲ

ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಬಾಗಿಲು ಇಲ್ಲ"

ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ 'ಬಾಗಿಲು' ಮನೆಯ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದರೆ, ಎರಡನೇ 'ಬಾಗಿಲು' ಬಗ್ಗುವುದನ್ನು (ವಿನಯ) ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

2.ನಗಜಾತೆಯ ನಲ್ಲ ನಗೆ ಮುಖಂ

ನಗೆಗೆಡೆ ಮಾಡದ ಒಗೆದ ತ ಮುಖಂ

(ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ 'ಮುಖಂ' ಎಂದರೆ ಮುಖ, ಎರಡನೇ 'ಮುಖಂ' ಎಂದರೆ ಶತ್ರು ಸೈನ್ಯ ಎಂದರ್ಥ).

3. ಚಿತ್ರಕವಿತ್ವ 

ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ವಿಶಿಷ್ಟ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಿ ಕಾವ್ಯ ರಚಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಚಿತ್ರಕವಿತ್ವ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. 

ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ಸರ್ಪದ ಆಕಾರ, ಚಕ್ರದ ಆಕಾರ) ಜೋಡಿಸಿ ಕಾವ್ಯ ರಚಿಸುವುದನ್ನು ಚಿತ್ರಕವಿತ್ವ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಕವಿಯ ಪಾಂಡಿತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ಅಲಂಕಾರವಾಗಿದೆ.

ಉದಾಹರಣೆಗೆ:

ಚಕ್ರಬಂಧ: ಚಕ್ರದ ಆಕಾರದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುವುದು.

ಸರ್ವತೋಭದ್ರ: ಎಡದಿಂದ ಓದಿದರೂ, ಬಲದಿಂದ ಓದಿದರೂ ಒಂದೇ ರೀತಿ ಇರುವುದು.

ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಸುಲಭ ವಿಧಾನ:

ಅಲಂಕಾರದ ವಿಧ	ಏನು ಗಮನಿಸಬೇಕು?	ಉದಾಹರಣೆ ಕುರುಹು
ವೃತ್ಯನುಪ್ರಾಸ	ಒಂದೇ ಅಕ್ಷರದ ಪುನರಾವರ್ತನೆ	ಅಕ್ಷರ → ಅಕ್ಷರ → ಅಕ್ಷರ (ಉದಾ: ಕ → ಕ → ಕ)
ಯಮಕ	ಒಂದೇ ಪದ, ಆದರೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಅರ್ಥ	ಪದ (ಅರ್ಥ 1) → ಪದ (ಅರ್ಥ 2)
ಅನುಪ್ರಾಸ (ಆದಿ/ಅಂತ್ಯ)	ಸಾಲಿನ ಮೊದಲ ಅಥವಾ ಕೊನೆಯ ಅಕ್ಷರ ಸಾಮ್ಯತೆ	ಮೊದಲ ಅಕ್ಷರ → ಮೊದಲ ಅಕ್ಷರ (ಪ್ರಾಸ)

ಸಾರಾಂಶ:

ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರಗಳು ಕಿವಿಗೆ ಇಂಪನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಕನ್ನಡದ ಆದಿಕವಿ ಪಂಪನಿಂದ ಹಿಡಿದು ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನವರೆಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಬಳಸಿದ್ದಾರೆ. 

ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ "ರೂಪಕ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಚಕ್ರವರ್ತಿ" ಎಂಬ ಬಿರುದಿದ್ದರೂ, ಅವನ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಅನುಪ್ರಾಸದ ಸೊಬಗು ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತದೆ.