ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣ: ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಂಧಿಗಳ ವಿಧಗಳು ಮತ್ತು ಸೂತ್ರಗಳು (ಸವರ್ಣದೀರ್ಘ, ಗುಣ, ವೃದ್ಧಿ, ಯಣ್)

 

ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಂಧಿಗಳು ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣದ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗಗಳಾಗಿವೆ. ಸಂಸ್ಕೃತದ ಎರಡು ಪದಗಳು ಸೇರಿದಾಗ ಈ ಸಂಧಿಗಳು ಏರ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ಸ್ವರಸಂಧಿಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿವೆ.

 ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಂಸ್ಕೃತ ಸ್ವರಸಂಧಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತ ವ್ಯಂಜನ ಸಂಧಿಗಳ ವಿವರಣೆ ಮತ್ತು ತಲಾ 15 ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ:

1. ಸವರ್ಣದೀರ್ಘ ಸಂಧಿ 

ನಿಯಮ: ಸವರ್ಣ ಸ್ವರಗಳು (ಅ-ಅ, ಇ-ಇ, ಉ-ಉ) ಒಂದರ ಎದುರು ಒಂದು ಬಂದಾಗ, ಅವೆರಡರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಜಾತಿಯ ದೀರ್ಘ ಸ್ವರವು ಆದೇಶವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ.

ಉದಾಹರಣೆಗಳು:

ದೇವ + ಆಲಯ = ದೇವಾಲಯ (ಅ+ಆ=ಆ)

ವಿದ್ಯಾ + ಅಭ್ಯಾಸ = ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ (ಆ+ಅ=ಆ)

ಗಿರಿ + ಇಂದ್ರ = ಗಿರೀಂದ್ರ (ಇ+ಇ=ಈ)

ಭಾನು + ಉದಯ = ಭಾನೂದಯ (ಉ+ಉ=ಊ)

ಮುನಿ + ಈಶ್ವರ = ಮುನೀಶ್ವರ (ಇ+ಈ=ಈ)

ಕಪಿ + ಈಶ = ಕಪೀಶ

ಹಿಮ + ಅಚಲ = ಹಿಮಾಚಲ

ಶಿಲ್ಪ + ಆಕೃತಿ = ಶಿಲ್ಪಾಕೃತಿ

ಗುರು + ಉಪದೇಶ = ಗುರೂಪದೇಶ

ರವಿ + ಇಂದ್ರ = ರವೀಂದ್ರ

ಮಹಾ + ಆತ್ಮ = ಮಹಾತ್ಮ

ಕವೀ + ಈಶ್ವರ = ಕವೀಶ್ವರ

ವಧೂ + ಉಪೇತ = ವಧೂಪೇತ

ಪಿತೃ + ಋಣ = ಪಿತೃಣ

ವೇದ + ಅಭ್ಯಾಸ = ವೇದಾಭ್ಯಾಸ

2. ಗುಣ ಸಂಧಿ

ನಿಯಮ: 'ಅ' ಅಥವಾ 'ಆ' ಕಾರಗಳಿಗೆ 'ಇ', 'ಈ' ಪರವಾದರೆ 'ಏ' ಕಾರವು, 'ಉ', 'ಊ' ಪರವಾದರೆ 'ಓ' ಕಾರವು ಮತ್ತು 'ಋ' ಪರವಾದರೆ 'ಅರ್' ಎಂಬುದು ಆದೇಶವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ.

ಉದಾಹರಣೆಗಳು:

ದೇವ + ಇಂದ್ರ = ದೇವೇಂದ್ರ (ಅ+ಇ=ಏ)

ಉಪ + ಇಂದ್ರ = ಉಪೇಂದ್ರ

ಗಣ + ಈಶ = ಗಣೇಶ (ಅ+ಈ=ಏ)

ಮಹಾ + ಈಶ್ವರ = ಮಹೇಶ್ವರ (ಆ+ಈ=ಏ)

ಚಂದ್ರ + ಉದಯ = ಚಂದ್ರೋದಯ (ಅ+ಉ=ಓ)

ಸೂರ್ಯ + ಉದಯ = ಸೂರ್ಯೋದಯ

ಮಹಾ + ಉತ್ಸವ = ಮಹೋತ್ಸವ

ಸಮುದ್ರ + ಊರ್ಮಿ = ಸಮುದ್ರೋರ್ಮಿ

ಮಹಾ + ಋಷಿ = ಮಹರ್ಷಿ (ಆ+ಋ=ಅರ್)

ದೇವ + ಋಷಿ = ದೇವರ್ಷಿ

ರಾಜ + ಇಂದ್ರ = ರಾಜೇಂದ್ರ

ಮನುಷ್ಯ + ಉತ್ತಮ = ಮನುಷ್ಯೋತ್ತಮ

ಏಕ + ಊನ = ಏಕೋನ

ಸುರ + ಇಂದ್ರ = ಸುರೇಂದ್ರ

ಬ್ರಹ್ಮ + ಋಷಿ = ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ

3. ವೃದ್ಧಿ ಸಂಧಿ

ನಿಯಮ: 'ಅ' ಅಥವಾ 'ಆ' ಕಾರಗಳಿಗೆ 'ಏ' ಅಥವಾ 'ಐ' ಪರವಾದರೆ 'ಐ' ಕಾರವು, 'ಓ' ಅಥವಾ 'ಔ' ಪರವಾದರೆ 'ಔ' ಕಾರವು ಆದೇಶವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ.

ಉದಾಹರಣೆಗಳು:

ಏಕ + ಏಕ = ಏಕೈಕ (ಅ+ಏ=ಐ)

ಲೋಕ + ಏಕ = ಲೋಕೈಕ

ಜನ + ಐಕ್ಯ = ಜನೈಕ್ಯ

ಮಹಾ + ಐಶ್ವರ್ಯ = ಮಹೈಶ್ವರ್ಯ

ವನ + ಓಷಧಿ = ವನೌಷಧಿ (ಅ+ಓ=ಔ)

ಜಲ + ಓಘ = ಜಲೌಘ

ಮಹಾ + ಔದಾರ್ಯ = ಮಹೌದಾರ್ಯ

ವಿದ್ಯಾ + ಐಶ್ವರ್ಯ = ವಿದ್ಯೈಶ್ವರ್ಯ

ಅಷ್ಟ + ಐಶ್ವರ್ಯ = ಅಷ್ಟೈಶ್ವರ್ಯ

ಮಮ + ಏವ = ಮಮೈವ

ಸದಾ + ಏವ = ಸದೈವ

ಧನ + ಐಶ್ವರ್ಯ = ಧನೈಶ್ವರ್ಯ

ಪರಮ + ಔರಷಧ = ಪರಮೌಷಧ

ದಿವ್ಯ + ಓಷಧಿ = ದಿವ್ಯೌಷಧಿ

ವಿಶ್ವ + ಏಕ = ವಿಶ್ವೈಕ

4. ಯಣ್ ಸಂಧಿ 

ನಿಯಮ: ಇ, ಈ, ಉ, ಊ ಮತ್ತು ಋ ಕಾರಗಳಿಗೆ ಸವರ್ಣವಲ್ಲದ (ಬೇರೆ) ಸ್ವರಗಳು ಪರವಾದರೆ ಇ-ಈ ಗಳಿಗೆ 'ಯ್', ಉ-ಊ ಗಳಿಗೆ 'ವ್' ಮತ್ತು ಋ ಕಾರಕ್ಕೆ 'ರ್' ಕಾರವು ಆದೇಶವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ.

ಉದಾಹರಣೆಗಳು:

ಇತಿ + ಆದಿ = ಇತ್ಯಾದಿ (ಇ+ಆ=ಯಾ)

ಪ್ರತಿ + ಉಪಕಾರ = ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ

ಅತಿ + ಅಂತ = ಅತ್ಯಂತ

ಜಾತಿ + ಅತೀತ = ಜಾತ್ಯತೀತ

ಕೋಟಿ + ಅಧೀಶ್ವರ = ಕೋಟ್ಯಧೀಶ್ವರ

ಮನು + ಅಂತರ = ಮನ್ವಂತರ (ಉ+ಅ=ವ)

ಸು + ಆಗತ = ಸ್ವಾಗತ (ಉ+ಆ=ವಾ)

ಪ್ರತಿ + ಏಕ = ಪ್ರತ್ಯೇಕ

ಗುರು + ಆಜ್ಞೆ = ಗುರ್ವಾಜ್ಞೆ

ಪಿತೃ + ಆರ್ಜಿತ = ಪಿತರಾರ್ಜಿತ

ಅತಿ + ಆಸೆ = ಅತ್ಯಾಸೆ

ವಧೂ + ಆಗಮನ = ವಧ್ವಾಗಮನ

ಮಾತೃ + ಅಂಶ = ಮಾತ್ರಂಶ

ದೇವಿ + ಆರಾಧನೆ = ದೇವ್ಯಾರಾಧನೆ

ಅಭಿ + ಅಂತರ = ಅಭ್ಯಂತರ

ಸಂಸ್ಕೃತ ವ್ಯಂಜನ ಸಂಧಿಗಳು ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಮುಖ್ಯವಾದವು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಪದದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಜನವಿದ್ದು, ಅದರ ಮುಂದೆ ಸ್ವರ ಅಥವಾ ವ್ಯಂಜನ ಬಂದಾಗ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಮುಖ್ಯವಾದ ಸಂಸ್ಕೃತ ವ್ಯಂಜನ ಸಂಧಿಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ತಲಾ 15 ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ:

1. ಜಶ್ತ್ವ ಸಂಧಿ

ನಿಯಮ: ಪೂರ್ವಪದದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿರುವ ವರ್ಗದ ಪ್ರಥಮ ಅಕ್ಷರಗಳಿಗೆ (ಕ್, ಚ್, ಟ್ರೆ, ತ್, ಪ್) ಯಾವುದೇ ಸ್ವರ ಅಥವಾ ಮೃದು ವ್ಯಂಜನಗಳು ಪರವಾದರೆ, ಅವುಗಳ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅದೇ ವರ್ಗದ ಮೂರನೇ ಅಕ್ಷರಗಳು (ಗ್, ಜ್, ಡ್ರ್, ದ್, ಬ್) ಆದೇಶವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ.

ಉದಾಹರಣೆಗಳು:

ವಕ್ + ದೇವಿ = ವಾಗ್ದೇವಿ (ಕ್ ➡️ ಗ್)

ಅಚ್ + ಅಂತ = ಅಜಂತ (ಚ್ ➡️ ಜ್)

ಷಟ್ + ಆನನ = ಷಡಾನನ (ಟ್ ➡️ ಡ್ರ್)

ಜಗತ್ + ಈಶ = ಜಗದೀಶ (ತ್ ➡️ ದ್)

ಅಪ್ + ಜ = ಅಬ್ಜ (ಪ್ ➡️ ಬ್)

ದಿಕ್ + ಅಂತ = ದಿಗಂತ

ಚಿತ್ + ಆನಂದ = ಚಿದಾನಂದ

ಸತ್ + ಆನಂದ = ಸದಾನಂದ

ತತ್ + ಅಂತರ = ತದಂತರ

ದಿಕ್ + ವಿಜಯ = ದಿಗ್ವಿಜಯ

ಅಚ್ + ಆದಿ = ಅಜಾದಿ

ಸತ್ + ಉದ್ಯೋಗ = ಸದುದ್ಯೋಗ

ವಕ್ + ದಾನ = ವಾಗ್ದಾನ

ಭಗವತ್ + ಗೀತೆ = ಭಗವದ್ಗೀತೆ

ಸತ್ + ಆಚಾರ = ಸದಾಚಾರ

2. ಶ್ಚುತ್ವ ಸಂಧಿ 

ನಿಯಮ: 'ಸ್' ಕಾರಕ್ಕೆ ಅಥವಾ 'ತ' ವರ್ಗದ ಅಕ್ಷರಗಳಿಗೆ (ತ್, ಥ್, ದ್, ಧ್, ನ್) 'ಶ್' ಕಾರ ಅಥವಾ 'ಚ' ವರ್ಗದ ಅಕ್ಷರಗಳು (ಚ್, ಛ್, ಜ್, ಝ್, ಞ್) ಪರವಾದರೆ, ಅವುಗಳ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ 'ಶ್' ಅಥವಾ 'ಚ' ವರ್ಗದ ಅಕ್ಷರಗಳೇ ಬರುತ್ತವೆ.

ಉದಾಹರಣೆಗಳು:

ಸತ್ + ಚಿತ್ರ = ಸಚ್ಚಿತ್ರ (ತ್ ➡️ ಚ್)

ಮನಸ್ + ಶಾಂತಿ = ಮನಶ್ಶಾಂತಿ (ಸ್ ➡️ ಶ್)

ಶರತ್ + ಚಂದ್ರ = ಶರಚ್ಚಂದ್ರ

ಜಗತ್ + ಜ್ಯೋತಿ = ಜಗಜ್ಯೋತಿ (ತ್ ➡️ ಜ್)

ಸತ್ + ಜನ = ಸಜ್ಜನ

ಉದ್ + ಜ್ವಲ = ಉಜ್ವಲ

ವಿದ್ವತ್ + ಜನ = ವಿದ್ವಜ್ಜನ

ತತ್ + ಚಾರಿತ್ರ್ಯ = ತಚ್ಚಾರಿತ್ರ್ಯ

ದುಸ್ + ಚಾರಿತ್ರ್ಯ = ದುಶ್ಚಾರಿತ್ರ್ಯ

ಯಶಸ್ + ಚಂದ್ರಿಕೆ = ಯಶಶ್ಚಂದ್ರಿಕೆ

ರಾಮಸ್ + ಚಲತಿ = ರಾಮಶ್ಚಲತಿ

ಬೃಹತ್ + ಛತ್ರ = ಬೃಹಚ್ಛತ್ರ

ಪಯಸ್ + ಚಲನ = ಪಯಶ್ಚಲನ

ಸತ್ + ಚರಿತ್ರೆ = ಸಚ್ಚರಿತ್ರೆ

ಉದ್ + ಜಯ = ಉಜ್ಜಯ

3. ಅನುನಾಸಿಕ ಸಂಧಿ

ನಿಯಮ: ವರ್ಗದ ಪ್ರಥಮ ಅಕ್ಷರಗಳಿಗೆ (ಕ್, ಚ್, ಟ್ರೆ, ತ್, ಪ್) ಯಾವುದೇ ಅನುನಾಸಿಕ ಅಕ್ಷರಗಳು (ಙ್, ಞ್, ಣ್, ನ್, ಮ್) ಪರವಾದರೆ, ಆಯಾ ವರ್ಗದ ಅನುನಾಸಿಕ ಅಕ್ಷರಗಳೇ ಆದೇಶವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ.

ಉದಾಹರಣೆಗಳು:

ವಕ್ + ಮಯ = ವಾಙ್ಮಯ (ಕ್ ➡️ ಙ್)

ಷಟ್ + ಮುಖ = ಷಣ್ಮುಖ (ಟ್ ➡️ ಣ್)

ಜಗತ್ + ನಾಥ = ಜಗನ್ನಾಥ (ತ್ ➡️ ನ್)

ಚಿತ್ + ಮಯ = ಚಿನ್ಮಯ

ತತ್ + ಮಯ = ತನ್ಮಯ

ಸತ್ + ಮಾನ = ಸನ್ಮಾನ

ಷಟ್ + ಮಾಸ = ಷಣ್ಮಾಸ

ಮೃತ್ + ಮಯ = ಮೃನ್ಮಯ

ವಿಪತ್ + ಕಾಲ = ವಿಪನ್ನ ಕಾಲ (ವಿಶೇಷ ರೂಪ)

ತತ್ + ಮುಖ = ತನ್ಮುಖ

ಸತ್ + ಮತಿ = ಸನ್ಮತಿ

ಷಟ್ + ಮತಿ = ಷಣ್ಮತಿ

ದಿಙ್ + ನಾಗ = ದಿಙ್ನಾಗ (ದಿಕ್ + ನಾಗ)

ಜಗತ್ + ಮಾತೆ = ಜಗನ್ಮಾತೆ

ಸತ್ + ನಿಧಿ = ಸನ್ನಿಧಿ

ಸಂಧಿಯ ಹೆಸರು ವಿವರಣೆ ಉದಾಹರಣೆ

ಸವರ್ಣದೀರ್ಘ ಸಂಧಿ ಒಂದೇ ಜಾತಿಯ ಸ್ವರಗಳು ಸೇರಿದಾಗ -> ದೀರ್ಘಸ್ವರ ಬರುವುದು. ದೇವ + ಆಲಯ -> ದೇವಾಲಯ

ಗುಣ ಸಂಧಿ ಅ, ಆ ಕಾರಗಳಿಗೆ ಇ, ಈ ಸೇರಿದರೆ -> 'ಏ', ಉ, ಊ ಸೇರಿದರೆ -> 'ಓ' ಬರುವುದು. ದೇವ + ಇಂದ್ರ -> ದೇವೇಂದ್ರ

ವೃದ್ಧಿ ಸಂಧಿ ಅ, ಆ ಕಾರಗಳಿಗೆ ಏ, ಐ ಸೇರಿದರೆ -> 'ಐ', ಓ, ಔ ಸೇರಿದರೆ -> 'ಔ' ಬರುವುದು. ಲೋಕ + ಏಕ -> ಲೋಕೈಕ

ಯಣ್ ಸಂಧಿ ಇ, ಈ, ಉ, ಊ ಸ್ವರಗಳ ಮುಂದೆ ಬೇರೆ ಸ್ವರ ಬಂದಾಗ -> ಯ್, ವ್ ಬರುವುದು. ಅತಿ + ಅಂತ -> ಅತ್ಯಂತ

*******

ಸವರ್ಣದೀರ್ಘ: ಸವರ್ಣ ಸ್ವರಗಳು ಸೇರಿ ದೀರ್ಘ ಸ್ವರ ಬರುತ್ತದೆ (ಆ, ಈ, ಊ).

ಗುಣ ಸಂಧಿ: ಅ/ಆ ಸ್ವರಗಳಿಗೆ ಇ/ಉ/ಋ ಪರವಾದರೆ ಏ, ಓ, ಅರ್ ಅಕ್ಷರಗಳು ಬರುತ್ತವೆ.

ವೃದ್ಧಿ ಸಂಧಿ: ಅ/ಆ ಸ್ವರಗಳಿಗೆ ಏ/ಐ ಅಥವಾ ಓ/ಔ ಪರವಾದರೆ ಐ ಮತ್ತು ಔ ಅಕ್ಷರಗಳು ಬರುತ್ತವೆ.

ಯಣ್ ಸಂಧಿ: ಇ, ಉ, ಋ ಸ್ವರಗಳಿಗೆ ಸವರ್ಣವಲ್ಲದ ಸ್ವರ ಪರವಾದರೆ ಯ್, ವ್, ರ್ ಅಕ್ಷರಗಳು ಬರುತ್ತವೆ.

ಜಶ್ತ್ವ ಸಂಧಿ: ವರ್ಗದ ಪ್ರಥಮ ಅಕ್ಷರಗಳಿಗೆ ಸ್ವರ ಅಥವಾ ಮೃದು ವ್ಯಂಜನ ಪರವಾದರೆ ಅದೇ ವರ್ಗದ 3ನೇ ಅಕ್ಷರ (ಗ, ಜ, ಡ, ದ, ಬ) ಬರುತ್ತದೆ.