ಕನ್ನಡ ಸಮಾಸಗಳು: ವಿಧಗಳು ಮತ್ತು ಉದಾಹರಣೆಗಳು

 

ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣದಲ್ಲಿ 'ಸಮಾಸ' ಎಂಬುದು ಭಾಷೆಯ ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ. ಸಮಾಸಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮೂಲದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಆಳವಾದ ವಿವರಗಳವರೆಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

1. ಸಮಾಸ ಎಂದರೇನು? 

"ಎರಡು ಅಥವಾ ಎರಡಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪದಗಳು ಅರ್ಥಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿ ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಸೇರಿ ಒಂದು ಪದವಾಗುವುದಕ್ಕೆ 'ಸಮಾಸ' ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ."

ಸಮಾಸ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಸದಾಗಿ ಉಂಟಾದ ಪದವನ್ನು 'ಸಮಸ್ತ ಪದ' ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪದವನ್ನು ಬಿಡಿಸಿ ಬರೆಯುವುದನ್ನು 'ವಿಗ್ರಹ ವಾಕ್ಯ' ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪೂರ್ವಪದ: ಸಮಾಸವಾಗುವಾಗ ಮೊದಲು ಇರುವ ಪದ.

ಉತ್ತರಪದ: ಸಮಾಸವಾಗುವಾಗ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪದ.

2. ಸಮಾಸದ ವಿಧಗಳು

ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಸಮಾಸಗಳನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಅವುಗಳ ಪದಗಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಭಾಷೆಯ ಮೂಲದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ:

1. ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸ (ಉತ್ತರಪದದ ಅರ್ಥ ಪ್ರಧಾನ)

ಪೂರ್ವಪದವು ವಿಭಕ್ತಿ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಉತ್ತರಪದದ ಅರ್ಥ ಮುಖ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಬೆಟ್ಟದ + ತಾವರೆ -> ಬೆಟ್ಟದಾವರೆ

ತಲೆಯಲ್ಲಿ + ನೋವು -> ತಲೆನೋವು

ಮರದ + ಕಾಲು -> ಮರಗಾಲು

ದೇವರಿಗೆ + ಮಂದಿರ -> ದೇವಮಂದಿರ

ಕಣ್ಣಿನಿಂದ + ಕುರುಡ -> ಕಣ್ಣುಕುರುಡ

ಹಾವಿನ + ಭಯ -> ಹಾವಿನಭಯ

ಅರಸನ + ಮನೆ -> ಅರಮನೆ

ಕಾಲಿನ + ಗೆಜ್ಜೆ -> ಕಾಲಿಗೆಜ್ಜೆ

2. ಕರ್ಮಧಾರಯ ಸಮಾಸ (ವಿಶೇಷಣ-ವಿಶೇಷ್ಯ)

ಒಂದು ಪದವು ಗುಣವನ್ನು (ವಿಶೇಷಣ) ತಿಳಿಸಿದರೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಪದವು ವಸ್ತುವನ್ನು (ವಿಶೇಷ್ಯ) ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಹೊಸದಾದ + ಕನ್ನಡ -> ಹೊಸಗನ್ನಡ

ಹಿರಿದಾದ + ಮರ -> ಹೆಮ್ಮರ

ಕೆಂಪಾದ + ಕಣ್ಣು -> ಕೆಂಗಣ್ಣು

ಕಿರಿದಾದ + ದಾರಿ -> ಕಿರಿದಾರಿ

ಮೆಲ್ಲನೆ + ನುಡಿ -> ಮೆಲ್ಲನುಡಿ

ಬಿಳಿಯದಾದ + ವಸ್ತ್ರ -> ಬಿಳಿವಸ್ತ್ರ

ದಿವ್ಯವಾದ + ಚಕ್ಷು -> ದಿವ್ಯಚಕ್ಷು

ದೊಡ್ಡದಾದ + ಕೆರೆ -> ದೊಡ್ಡಕೆರೆ

3. ದ್ವಿಗು ಸಮಾಸ (ಸಂಖ್ಯಾವಾಚಕ)

ಪೂರ್ವಪದವು ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಎರಡು + ಮಡಿ -> ಇಮ್ಮಡಿ

ಮೂರು + ಲೋಕ -> ಮುಲ್ಲೋಕ

ನಾಲ್ಕು + ದಿಕ್ಕು -> ನಾಲ್ದಿಕ್ಕು

ಪಂಚ (ಐದು) + ಇಂದ್ರಿಯ -> ಪಂಚೇಂದ್ರಿಯ

ಏಳು + ಅಡಿ -> ಏಳಡಿ

ಒಂದು + ಗುಂಪು -> ಒಗ್ಗುಂಪು

ಹತ್ತು + ಮುಖ -> ಹತ್ತುಮುಖ

ನೂರು + ಪಟ್ಟು -> ನೂರುಪಟ್ಟು

4. ಅಂಶೀ ಸಮಾಸ (ಅಂಶ-ಅಂಶಿ)

ವಸ್ತುವಿನ ಭಾಗಗಳನ್ನು (ಅಂಶ) ತೋರಿಸುವ ಸಮಾಸ.

 'ಅವ್ಯಯಿ ಭಾವ ಸಮಾಸ'

ಕೈಯ + ಅಡಿ -> ಅಂಗೈ (ಅಡಿಗೈ)

ಕಾಲಿನ + ಅಡಿ -> ಅಂಗಾಲು

ಮೂಗಿನ + ತುದಿ -> ತುದಿಮೂಗು

ಹಗಲಿನ + ಮಧ್ಯ -> ನಡುಹಗಲು

ಹೊಟ್ಟೆಯ + ಕೆಳಗೆ -> ಕೆಳಹೊಟ್ಟೆ

ನಾಲಿಗೆಯ + ತುದಿ -> ತುದಿನಾಲಿಗೆ

ಮನೆಯ + ಹಿಂದೆ -> ಹಿಮ್ಮನೆ

ತಲೆಯ + ಮೇಲೆ -> ಮೇಲ್ತಲೆ

5. ದ್ವಂದ್ವ ಸಮಾಸ (ಎಲ್ಲಾ ಪದಗಳೂ ಪ್ರಧಾನ)

ಎರಡು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ನಾಮಪದಗಳು ಸೇರಿ ಬಹುವಚನದಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ಗಿಡವೂ + ಮರವೂ + ಬಳ್ಳಿಯೂ -> ಗಿಡಮರಬಳ್ಳಿಗಳು

ರಾಮನೂ + ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ -> ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು

ಕೆರೆಯೂ + ಕಟ್ಟೆಯೂ -> ಕೆರೆಕಟ್ಟೆಗಳು

ಹಗಲೂ + ಇರುಳೂ -> ಹಗಲಿರುಳುಗಳು

ತಾಯಿಯೂ + ತಂದೆಯೂ -> ತಂದೆತಾಯಿಗಳು

ಆನೆಯೂ + ಕುದುರೆಯೂ -> ಆನೆಕುದುರೆಗಳು

ಸೂರ್ಯನೂ + ಚಂದ್ರನೂ -> ಸೂರ್ಯಚಂದ್ರರು

ಗುರುವೂ + ಶಿಷ್ಯನೂ -> ಗುರುಶಿಷ್ಯರು

6. ಬಹುವ್ರಿಹಿ ಸಮಾಸ (ಅನ್ಯಪದ ಪ್ರಧಾನ)

ಸಮಾಸದ ಪದಗಳಿಗಿಂತ ಮೂರನೇ ವ್ಯಕ್ತಿ ಅಥವಾ ವಸ್ತುವಿನ ಅರ್ಥ ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ.

ಮೂರು + ಕಣ್ಣು ಉಳ್ಳವನು -> ಮುಕ್ಕಣ್ಣ (ಶಿವ)

ಚಕ್ರವು + ಪಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಉಳ್ಳವನು -> ಚಕ್ರಪಾಣಿ (ವಿಷ್ಣು)

ಗಜದ + ಮುಖದಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳವನು -> ಗಜಮುಖ (ಗಣೇಶ)

ಕೆಂದಾವರೆಯಂತಹ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವನು -> ಕೆಂದಾವರೆಗಣ್ಣ

ಕಮಲದಂತಹ ನಾಭಿಯುಳ್ಳವನು -> ಕಮಲನಾಭ

ಹಣೆಯಲ್ಲಿ + ಕಣ್ಣು ಉಳ್ಳವನು -> ಹಣೆಗಣ್ಣ

ನಾಲ್ಕು + ಮುಖ ಉಳ್ಳವನು -> ನಾಲ್ಮೊಗ (ಚತುರ್ಮುಖ)

ನೀಲವಾದ + ಕಂಠವುಳ್ಳವನು -> ನೀಲಕಂಠ

7. ಕ್ರಿಯಾ ಸಮಾಸ (ಕ್ರಿಯಾಪದ ಪ್ರಧಾನ)

ಪೂರ್ವಪದ ನಾಮಪದವಾಗಿದ್ದು ಉತ್ತರಪದ ಕ್ರಿಯಾಪದವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಮೈಯನ್ನು + ತೊಳೆ -> ಮೈತೊಳೆ

ಕಾಲನ್ನು + ಇಡು -> ಕಾಲಿಡು

ಹೂವನ್ನು + ಮುಡಿ -> ಹೂಮುಡಿ

ಹಾಲನ್ನು + ಕುಡಿ -> ಹಾಲುಕುಡಿ

ಕಣ್ಣನ್ನು + ತೆರೆ -> ಕಣ್ಣೆರೆ

ಕೈಯನ್ನು + ಮುಗಿಸು -> ಕೈಮುಗಿಸು

ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು + ಒಗೆ -> ಬಟ್ಟೆಯೊಗೆ

ನೀರನ್ನು + ಕುಡಿ -> ನೀರುಕುಡಿ

8. ಗಮಕ ಸಮಾಸ (ಸರ್ವನಾಮ/ಕೃದಂತ)

ಆ + ಮನೆ -> ಆಮನೆ

ಈ + ಹುಡುಗ -> ಈ ಹುಡುಗ

ಮಾಡಿದ + ಅಡಿಗೆ -> ಮಾಡಿದಡಿಗೆ

ತಿಂದ + ಹಣ್ಣು -> ತಿಂದಹಣ್ಣು

ಓದಿದ + ಪುಸ್ತಕ -> ಓದಿದಪುಸ್ತಕ

ಬೆಳ್ಳಿಯ + ಗಿಣ್ಣಲು -> ಬೆಳ್ಳಿಗಿಣ್ಣಲು

ಸುಟ್ಟ + ಬದನೆ -> ಸುಟ್ಟಬದನೆ

ಕೆಟ್ಟ + ಕನಸು -> ಕೆಟ್ಟಕನಸು