ಕನ್ನಡ ಛಂದಸ್ಸು: ಭಾಮಿನಿ ಮತ್ತು ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹಾಗೂ ಉದಾಹರಣೆಗಳು

 

ಕನ್ನಡ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗಗಳಾದ ಮಾತ್ರಾಗಣ, ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿ ಮತ್ತು ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಮಗ್ರವಾದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನೀಡಿದ್ದೇನೆ.

ವಿಷಯ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವಂತೆ ಅತಿ ಮುಖ್ಯವಾದ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.

1. ಛಂದಸ್ಸು ಎಂದರೆ ಏನು?

ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವ ನಿಯಮಗಳ ಶಾಸ್ತ್ರವೇ ಛಂದಸ್ಸು. ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರ, ಮಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ಗಣಗಳ ಜೋಡಣೆ ಹೇಗಿರಬೇಕೆಂದು ಇದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಲಘು-ಗುರು ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ (ಮೂಲ ನಿಯಮ):

ಲಘು (u): ಒಂದು ಮಾತ್ರಾ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚರಿಸುವ ಅಕ್ಷರ (ಹ್ರಸ್ವ ಸ್ವರಗಳು - ಅ, ಇ, ಉ, ಎ, ಒ).

ಗುರು (-): ಎರಡು ಮಾತ್ರಾ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚರಿಸುವ ಅಕ್ಷರ (ದೀರ್ಘ ಸ್ವರಗಳು, ಒತ್ತಕ್ಷರದ ಹಿಂದಿನ ಅಕ್ಷರ, ಅನುಸ್ವಾರ/ವಿಸರ್ಗ ಇರುವ ಅಕ್ಷರ).

2. ಮಾತ್ರಾಗಣ ಮತ್ತು ಅಂಶಗಣ

ಕನ್ನಡ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಗಣಗಳನ್ನು ಮೂರು ವಿಧವಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು: ಅಕ್ಷರಗಣ, ಮಾತ್ರಾಗಣ ಮತ್ತು ಅಂಶಗಣ.

ಮಾತ್ರಾಗಣ:-

ಮಾತ್ರೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಗಣಗಳನ್ನು ವಿಂಗಡಿಸುವುದೇ ಮಾತ್ರಾಗಣ. ಇದು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಷಟ್ಪದಿ ಮತ್ತು ರಗಳೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಉದಾಹರಣೆಗೆ: 3 ಮಾತ್ರೆಗಳ ಗಣ, 4 ಮಾತ್ರೆಗಳ ಗಣ, ಅಥವಾ 5 ಮಾತ್ರೆಗಳ ಗಣಗಳು.

ಅಂಶಗಣ:-

ಇದು ಕನ್ನಡದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಮತ್ತು ದೇಸಿ ಛಂದಸ್ಸು. ಇಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರೆಗಳಿಗಿಂತ 'ಉಚ್ಚಾರಣೆಯ ಘಟಕ' (ಅಂಶ) ಮುಖ್ಯ.

ಬ್ರಹ್ಮಗಣ, ವಿಷ್ಣುಗಣ, ರುದ್ರಗಣ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಸಾಂಗತ್ಯ ಮತ್ತು ತ್ರಿಪದಿಗಳಲ್ಲಿ ಇವುಗಳ ಬಳಕೆ ಹೆಚ್ಚು.

3. ಷಟ್ಪದಿಗಳು:-

ಆರು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯಜಾತಿಯನ್ನು 'ಷಟ್ಪದಿ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇದರಲ್ಲಿ 6 ವಿಧಗಳಿವೆ. ನೀವು ಕೇಳಿದಂತೆ ಭಾಮಿನಿ ಮತ್ತು ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿಗಳ ವಿವರ ಇಲ್ಲಿದೆ:

ಷಟ್ಪದಿ ಲಕ್ಷಣಗಳು:

ಅ. ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿ

ಕನ್ನಡದ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಷಟ್ಪದಿ. ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನು ತನ್ನ 'ಕರ್ಣಾಟ ಭಾರತ ಕಥಾಮಂಜರಿ'ಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಬಳಸಿದ್ದಾನೆ.

ಲಕ್ಷಣಗಳು:

ಇದು 6 ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ.

1, 2, 4 ಮತ್ತು 5ನೇ ಸಾಲುಗಳು ಸಮನಾಗಿರುತ್ತವೆ (ಇಲ್ಲಿ 3 ಮಾತ್ರೆಗಳ 2 ಗಣ + 4 ಮಾತ್ರೆಗಳ 2 ಗಣ ಇರುತ್ತವೆ).

3 ಮತ್ತು 6ನೇ ಸಾಲುಗಳು ದೊಡ್ಡದಾಗಿರುತ್ತವೆ.

ಗಣ ವಿಭಾಗ: 3 ಮತ್ತು 4 ಮಾತ್ರೆಗಳ ಗಣಗಳು ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ (3+4, 3+4...).

3 ಮತ್ತು 6ನೇ ಸಾಲಿನ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗುರು (-) ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ.

ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿ: ಗಣ ವಿಭಾಗದ ಮಾದರಿ

ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಸಾಲನ್ನು 3 ಮಾತ್ರೆಗಳು ಮತ್ತು 4 ಮಾತ್ರೆಗಳ ಗುಂಪುಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

1, 2, 4 ಮತ್ತು 5ನೇ ಸಾಲುಗಳು (ಸಣ್ಣ ಸಾಲುಗಳು):

ಈ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 14 ಮಾತ್ರೆಗಳು ಇರುತ್ತವೆ.

ಜೋಡಣೆ: (3 ಮಾತ್ರೆಗಳು) -> (4 ಮಾತ್ರೆಗಳು) -> (3 ಮಾತ್ರೆಗಳು) -> (4 ಮಾತ್ರೆಗಳು) = 14

3 ಮತ್ತು 6ನೇ ಸಾಲುಗಳು (ದೊಡ್ಡ ಸಾಲುಗಳು):

ಈ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 23 ಮಾತ್ರೆಗಳು ಇರುತ್ತವೆ (ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗುರು ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ).

ಜೋಡಣೆ: (3 ಮಾತ್ರೆಗಳು) -> (4 ಮಾತ್ರೆಗಳು) -> (3 ಮಾತ್ರೆಗಳು) -> (4 ಮಾತ್ರೆಗಳು) -> (3 ಮಾತ್ರೆಗಳು) -> (4 ಮಾತ್ರೆಗಳು) -> (ಗುರು -) = 23

ಉದಾಹರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ವಿವರಣೆ:

ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಭಾರತದ ಒಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಾಲನ್ನು ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳೋಣ:

ಪದಗಳ ವಿಂಗಡಣೆ (3 -> 4 -> 3 -> 4):

ವೀರ -> ನಾರಾಯ -> ಣನೆ -> ಕವಿಲಿಪಿ

ಇಲ್ಲಿ:

ವೀರ (ಗುರು+ಲಘು = 2+1) -> 3 ಮಾತ್ರೆಗಳು

ನಾರಾಯ (ಗುರು+ಗುರು+ಲಘು = 2+2+1) -> ಇಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರಾ ಗಣದ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರದಲ್ಲಿ 4 ಮಾತ್ರೆಗಳ ಗುಂಪಾಗಿ ಹೊಂದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಣನೆ (ಲಘು+ಲಘು = 1+1) -> 3 ಮಾತ್ರೆಗಳಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಿರುವ ಘಟಕ.

ನೆನಪಿಡಬೇಕಾದ ಅಂಶಗಳು:

ಮಾತ್ರಾಗಣ: ಇಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಮುಖ್ಯವಲ್ಲ, ಅವುಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಲು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಸಮಯ (ಮಾತ್ರೆ) ಮುಖ್ಯ.

ಪ್ರಾಸ: ಷಟ್ಪದಿಯ ಎಲ್ಲಾ ಆರು ಸಾಲುಗಳ ಎರಡನೇ ಅಕ್ಷರ ಒಂದೇ ಆಗಿರಬೇಕು (ದ್ವಿತೀಯಾಕ್ಷರ ಪ್ರಾಸ).

ಗುರು ಅಂತ್ಯ: 3 ಮತ್ತು 6ನೇ ಸಾಲುಗಳು ಯಾವಾಗಲೂ ಒಂದು ಗುರುವಿನೊಂದಿಗೆ ( - ) ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತವೆ.

ಆ. ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿ 

ಗಂಭೀರವಾದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಲು ಈ ಷಟ್ಪದಿ ಸೂಕ್ತ. ರಾಘವಾಂಕನು ತನ್ನ 'ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯ'ದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಬಳಸಿದ್ದಾನೆ.

ಲಕ್ಷಣಗಳು:

ಇದು ಕೂಡ 6 ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ.

ಇಲ್ಲಿ 5 ಮಾತ್ರೆಗಳ ಗಣಗಳು ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತವೆ.

1, 2, 4 ಮತ್ತು 5ನೇ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ 5 ಮಾತ್ರೆಗಳ 2 ಗಣಗಳಿರುತ್ತವೆ.

3 ಮತ್ತು 6ನೇ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ 5 ಮಾತ್ರೆಗಳ 4 ಗಣಗಳಿದ್ದು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗುರು (-) ಇರುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣಗಳು:

ಮಾತ್ರೆಗಳ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ: ಈ ಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ 5 ಮಾತ್ರೆಗಳ ಗಣಗಳು ಮಾತ್ರ ಬರುತ್ತವೆ.

1, 2, 4, 5ನೇ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ 2 ಗಣಗಳು.

3 ಮತ್ತು 6ನೇ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ 4 ಗಣಗಳು + 1 ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಗುರು (-).

ಪ್ರಾಸ: ಎಲ್ಲಾ 6 ಸಾಲುಗಳ ಎರಡನೇ ಅಕ್ಷರವು ಒಂದೇ ಆಗಿರಬೇಕು (ದ್ವಿತೀಯಾಕ್ಷರ ಪ್ರಾಸ).

ಉದಾಹರಣೆ ಕಾವ್ಯ: ರಾಘವಾಂಕನ 'ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯ' ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ.

ಗಣ ವಿಭಾಗ ಮಾಡುವ ವಿಧಾನ (5 ಮಾತ್ರೆಗಳ ಗುಂಪು):

ಒಂದು ಗಣದಲ್ಲಿ 5 ಮಾತ್ರೆಗಳು ಬರಲು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಅಕ್ಷರ ವಿನ್ಯಾಸಗಳಿರಬಹುದು:

- - u (ಗುರು + ಗುರು + ಲಘು = 2+2+1 = 5)

u u u u u (5 ಲಘುಗಳು = 1+1+1+1+1 = 5)

- u u u (ಗುರು + 3 ಲಘುಗಳು = 2+1+1+1 = 5)