ಕನ್ನಡ ಛಂದಸ್ಸು: ಮಾತ್ರೆ, ಗಣ, ಪ್ರಾಸ ಮತ್ತು ಯತಿ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಕೈಪಿಡಿ

 

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವ ಕ್ರಮವನ್ನು ಛಂದಸ್ಸು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಪದ್ಯದ ಲಯ ಮತ್ತು ನಡಿಗೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ನಿಯಮಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ.

ಛಂದಸ್ಸಿನ ಮೂಲಭೂತ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಈ ಕೆಳಗಿನ 4 ಪ್ರಮುಖ ನಿಯಮಗಳು ಅಥವಾ ಹಂತಗಳು ಅತ್ಯಗತ್ಯ:

1. ಲಘು ಮತ್ತು ಗುರು ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ (ಮಾತ್ರೆಗಳು)

ಪದ್ಯದ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಲು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಸಮಯವನ್ನು 'ಮಾತ್ರೆ' ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಲಘು (U): ಒಂದು ಮಾತ್ರಾ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚರಿಸುವ ಅಕ್ಷರ (ಹ್ರಸ್ವ ಸ್ವರಗಳು).

ಉದಾಹರಣೆ: ಅ, ಇ, ಉ, ಕ, ಕಿ, ಕು.

ಗುರು (-): ಎರಡು ಮಾತ್ರಾ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚರಿಸುವ ಅಕ್ಷರ (ದೀರ್ಘ ಸ್ವರಗಳು ಮತ್ತು ಒತ್ತಕ್ಷರದ ಹಿಂದಿನ ಅಕ್ಷರ).

ಉದಾಹರಣೆ: ಆ, ಈ, ಕಾ, ಕಂ, ಕಃ, 'ಪರ್ವ' ಪದದಲ್ಲಿ 'ಪ'.

2. ಗಣ ವಿಭಾಗ

ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಮಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ಗುಂಪು ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ 'ಗಣ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಧ:

ಅಂಶ ಗಣ: ಹಳೆಯ ಕನ್ನಡ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

ಮಾತ್ರಾ ಗಣ: ಮಾತ್ರೆಗಳ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರದ ಮೇಲೆ ಇರುತ್ತದೆ (ಉದಾ: ರಗಳೆ, ಷಟ್ಪದಿ).

ಅಂಶ ಗಣ: ಅಕ್ಷರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಇರುತ್ತದೆ (ಉದಾ: ಖ್ಯಾತ ಕರ್ನಾಟಕ ವೃತ್ತಗಳು).

3. ಪ್ರಾಸ

ಪದ್ಯದ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಅಕ್ಷರಗಳು ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗುವುದನ್ನು ಪ್ರಾಸ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ಆದಿಪ್ರಾಸ: ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನ ಎರಡನೇ ಅಕ್ಷರ ಒಂದೇ ಆಗಿರುವುದು.

ಉದಾಹರಣೆ:

ಮತಿಗೆ ಮಂಕು ಕವಿದಾಗ...

ಗತಿಯ ಕಾಣದೆ ಅಲೆದಾಗ...

ಅಂತ್ಯಪ್ರಾಸ: ಸಾಲಿನ ಕೊನೆಯ ಅಕ್ಷರ ಅಥವಾ ಪದಗಳು ಒಂದೇ ಆಗಿರುವುದು.

4. ಯತಿ 

ಪದ್ಯವನ್ನು ಓದುವಾಗ ಅರ್ಥ ಕೆಡದಂತೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸುವ ಸ್ಥಳವನ್ನು 'ಯತಿ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇದು ದೊಡ್ಡ ವೃತ್ತ ಪದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿ ಮುಖ್ಯ.

ಉದಾಹರಣೆ: 

ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿ (ಮಾತ್ರಾ ಛಂದಸ್ಸು)

ಷಟ್ಪದಿಯ ನಿಯಮದಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರೆಗಳ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ ಹೀಗಿರುತ್ತದೆ:

1, 2, 4, 5ನೇ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ: 3+ 4 + 3 + 4 ಮಾತ್ರೆಗಳಿರುತ್ತವೆ.

3 ಮತ್ತು 6ನೇ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ: 3 + 4 + 3 + 4 + 3 + 4 + 1 (ಗುರು) ಮಾತ್ರೆಗಳಿರುತ್ತವೆ.

ಉದಾಹರಣೆ ಸಾಲು:

"ಪಾಲಿಸುಗೆ ನಮ್ಮನಿಗ ಪ್ರೇಮದಿ"

ಇದನ್ನು ವಿಭಾಗಿಸಿದಾಗ:

ಪಾ(-) ಲಿಸು(UU) ಗೆ(U) | ನಮ್ಮ( - U) ನಿಗ(UU) | ಪ್ರೇ( - )ಮದಿ(UU)

(ಗುರು ಲಘುಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾತ್ರೆ ಎಣಿಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ).

ಛಂದಸ್ಸಿನ ಲೋಕವು ಬಹಳ ವಿಶಾಲವಾದುದು. ನೀವು ಕೇಳಿದ ನಾಲ್ಕು ನಿಯಮಗಳನ್ನು (ಲಘು-ಗುರು, ಗಣ, ಪ್ರಾಸ, ಯತಿ) ಆಧಾರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ವಿವಿಧ ಛಂದೋಪ್ರಕಾರಗಳ ಆಳವಾದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಇಲ್ಲಿದೆ.

ಕನ್ನಡ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಸಮಗ್ರ ವಿವರಣೆ:-

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. 

ಪಂಪ, ರನ್ನರ ಕಾಲದ 'ಚಂಪೂ' ಕಾವ್ಯಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ 'ಷಟ್ಪದಿ'ಯವರೆಗೆ ಛಂದಸ್ಸು ವಿಕಸನಗೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಬಂದಿದೆ. ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮಾತ್ರಾ ಛಂದಸ್ಸು, ಅಂಶ ಷಂದಸ್ಸು ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರ ಛಂದಸ್ಸು ಎಂದು ಮೂರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು.

1.  ಲಘು-ಗುರು ಪ್ರಸ್ತಾರ ಹಾಕುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ನಿಯಮಗಳು

ಕೇವಲ ಹ್ರಸ್ವ-ದೀರ್ಘ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಲಘು ಅಕ್ಷರವು ಗುರುವಾಗುವ ಕೆಲವು ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಭಗಳಿವೆ:

ಸಂಯುಕ್ತಾಕ್ಷರದ ಪೂರ್ವದ ಅಕ್ಷರ: ಒಂದು ಪದದಲ್ಲಿ ಒತ್ತಕ್ಷರ (ಸಂಯುಕ್ತಾಕ್ಷರ) ಇದ್ದರೆ, ಅದರ ಹಿಂದಿನ ಅಕ್ಷರವು ಲಘುವಾಗಿದ್ದರೂ ಅದು ಗುರುವಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ: 'ಪುಸ್ತಕ' ಪದದಲ್ಲಿ 'ಪು' ಹ್ರಸ್ವವಾಗಿದ್ದರೂ 'ಸ್ತ' ಎಂಬ ಒತ್ತಕ್ಷರ ಹಿಂದೆ ಇರುವುದರಿಂದ 'ಪು' ಗುರುವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನುಸ್ವರ ಮತ್ತು ವಿಸರ್ಗ: ಅಂ (ಅನುಸ್ವಾರ) ಅಥವಾ ಅಃ (ವಿಸರ್ಗ) ದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಕ್ಷರಗಳು ಯಾವಾಗಲೂ ಗುರುಗಳಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಉದಾ: 'ಸಿಂಹ', 'ದುಃಖ'.

ವ್ಯಂಜನಾಕ್ಷರ (ಪೊಲ್ಲಕ್ಷರ): ಅರ್ಧಾಕ್ಷರ ಅಥವಾ ವ್ಯಂಜನದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಕ್ಷರ ಗುರು. ಉದಾ: 'ಬಾಳ್' ಇಲ್ಲಿ 'ಬಾಳ್' ಒಂದು ಗುರು.

ಐ ಮತ್ತು ಔ: ಇವುಗಳನ್ನು ಸಂಧ್ಯಕ್ಷರಗಳೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇವು ಯಾವಾಗಲೂ ಗುರುಗಳೇ.

2. ಕನ್ನಡದ ಪ್ರಮುಖ ಛಂದೋಪ್ರಕಾರಗಳು

ಅ) ಷಟ್ಪದಿ - ಆರು ಸಾಲುಗಳ ಕಾವ್ಯ

ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಷಟ್ಪದಿಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ. ಇದರಲ್ಲಿ 6 ವಿಧಗಳಿವೆ:

ಶರ ಷಟ್ಪದಿ: ಅತ್ಯಂತ ವೇಗದ ಲಯ (4 ಮಾತ್ರೆಗಳ 4 ಗಣಗಳು).

ಕುಸುಮ ಷಟ್ಪದಿ: ಮೆಲ್ಲನೆಯ ನಡಿಗೆ (5 ಮಾತ್ರೆಗಳ 4 ಗಣಗಳು).

ಭೋಗ ಷಟ್ಪದಿ: ಲಲಿತವಾದ ನಡಿಗೆ (3 ಮಾತ್ರೆಗಳ 4 ಗಣಗಳು).

ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿ: ವೀರ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ ರಸಕ್ಕೆ ಸೂಕ್ತ (3 ಮತ್ತು 4 ಮಾತ್ರೆಗಳ ಮಿಶ್ರಣ). ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಭಾರತ ಈ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದೆ.

ಪರಿವರ್ಧಿನಿ ಷಟ್ಪದಿ: (4 ಮಾತ್ರೆಗಳ 4 ಗಣಗಳು).

ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿ: ಗಂಭೀರ ನಡಿಗೆ (5 ಮಾತ್ರೆಗಳ 4 ಗಣಗಳು). ಲಕ್ಷ್ಮೀಶನ ಜೈಮಿನಿ ಭಾರತ ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ.

ಆ) ರಗಳೆ- ಸಾಲುಗಳ ಮಿತಿಯಿಲ್ಲದ ಛಂದಸ್ಸು

ಹರಿಹರ ಕವಿಯನ್ನು 'ರಗಳೆಯ ಕವಿ' ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಧ:

ಉತ್ಸಾಹ ರಗಳೆ: 3 ಮಾತ್ರೆಗಳ ಗಣಗಳು (ವೇಗದ ಲಯ).

ಮಂದಾನಿಲ ರಗಳೆ: 4 ಮಾತ್ರೆಗಳ ಗಣಗಳು (ಮಧ್ಯಮ ಲಯ).

ಲಲಿತ ರಗಳೆ: 5 ಮಾತ್ರೆಗಳ ಗಣಗಳು (ನಿಧಾನ ಲಯ).

ಇ) ತ್ರಿಪದಿ  - ಮೂರು ಸಾಲುಗಳ ಕಾವ್ಯ

ಜಾನಪದ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸರ್ವಜ್ಞನ ವಚನಗಳಿಗೆ ತ್ರಿಪದಿ ತಾಯಿಬೇರು.

ನಿಯಮ: ಮೊದಲ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ 4 ಮಾತ್ರೆಗಳ 5 ಗಣಗಳು, ಎರಡನೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ 4 ಮಾತ್ರೆಗಳ 3 ಗಣಗಳು, ಮೂರನೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ 4 ಮಾತ್ರೆಗಳ 3 ಅಥವಾ 4 ಗಣಗಳು ಇರುತ್ತವೆ.

ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ: ತ್ರಿಪದಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಸಾಲಿನ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಯತಿ ಅಥವಾ ವಿರಾಮ ಬರುತ್ತದೆ.

3. ಪ್ರಾಸದ ಆಳವಾದ ವಿಧಗಳು

ಕೇವಲ ಆದಿಪ್ರಾಸವಲ್ಲದೆ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಹಲವು ಪ್ರಾಸಗಳಿವೆ:

ಸಿಂಹಪ್ರಾಸ: ಪ್ರಾಸಾಕ್ಷರದ ಮೊದಲು ಗುರು ಇರುವುದು.

ಗಜಪ್ರಾಸ: ಪ್ರಾಸಾಕ್ಷರದ ಮೊದಲು ಲಘು ಇರುವುದು.

ವೃಷಭಪ್ರಾಸ: ಪ್ರಾಸಾಕ್ಷರದ ಮೊದಲು ಅನುಸ್ವಾರ ಇರುವುದು.

ಹಯಪ್ರಾಸ: ಪ್ರಾಸಾಕ್ಷರವು ಅರ್ಧಾಕ್ಷರ ಅಥವಾ ವ್ಯಂಜನವಾಗಿರುವುದು.

4. ಖ್ಯಾತ ಕರ್ನಾಟಕ ವೃತ್ತಗಳು (ಅಕ್ಷರ ಛಂದಸ್ಸು)

ಪಂಪ, ರನ್ನ, ಪೊನ್ನರಂತಹ ಕವಿಗಳು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಛಂದಸ್ಸು ಸಂಸ್ಕೃತದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾದುದು. ಇಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರೆಗಳಿಗಿಂತ ಅಕ್ಷರಗಳ ಗಣ ಮುಖ್ಯ (ಯ-ಮ-ತಾ-ರಾ-ಜ-ಭಾ-ನ-ಸ-ಲ-ಗಂ).

ಪ್ರಮುಖ 6 ವೃತ್ತಗಳು:

ಉತ್ಪಲಮಾಲಾ: (ಭ-ರ-ನ-ಭ-ಭ-ರ-ಲ-ಗಂ) - ೨೦ ಅಕ್ಷರಗಳು.

ಚಂಪಕಮಾಲಾ: (ನ-ಜ-ಭ-ಜ-ಜ-ಜ-ರ) - ೨೧ ಅಕ್ಷರಗಳು.

ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತ: (ಮ-ಸ-ಜ-ಸ-ತ-ತ-ಗಂ) - ೧೯ ಅಕ್ಷರಗಳು.

ಮತ್ತೇಭವಿಕ್ರೀಡಿತ: (ಸ-ಭ-ರ-ನ-ಮ-ಯ-ಲ-ಗಂ) - ೨೦ ಅಕ್ಷರಗಳು.

ಸ್ರಗ್ಧರಾ: (ಮ-ರ-ಭ-ನ-ಯ-ಯ-ಯ) - ೨೧ ಅಕ್ಷರಗಳು.

ಮಹಾಸ್ರಗ್ಧರಾ: (ಸ-ತ-ತ-ನ-ಸ-ಸ-ರ-ಗಂ) - ೨೨ ಅಕ್ಷರಗಳು.

ಛಂದಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಏಕೆ?

ಲಯಬದ್ಧತೆ: ಕವಿತೆಯು ಹಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಲು ಛಂದಸ್ಸು ಬೇಕು.

ಶಿಸ್ತು: ಕವಿಯು ಮಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಬಳಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ನೆನಪಿನ ಶಕ್ತಿ: ಛಂದೋಬದ್ಧ ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದು ಸುಲಭ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಮಗ್ಗಿಯಂತೆ).

ಸೌಂದರ್ಯ: ಪ್ರಾಸ ಮತ್ತು ಲಯ ಕಿವಿಗೆ ಇಂಪನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಉದಾಹರಣೆ (ಕಂದ ಪದ್ಯ)

ಕಂದ ಪದ್ಯವು ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಮತ್ತು ಕಠಿಣ ಛಂದಸ್ಸು. ಇದರಲ್ಲಿ ೪ ಮಾತ್ರೆಗಳ ಗಣಗಳಿರುತ್ತವೆ.

"ನಮಿಸುವೆನು ಶಾರದೆಗೆ..."

ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ೪ ಮಾತ್ರೆಗಳು ಬರುವಂತೆ ಪದಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕನ್ನಡದ ಮೊದಲ ಉಪಲಬ್ಧ ಗ್ರಂಥ 'ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ' ಕಂದ ಪದ್ಯದಲ್ಲೇ ಇದೆ.