ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಂಧಿಗಳ ಸಮಗ್ರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ: ಸವರ್ಣದೀರ್ಘದಿಂದ ಶುತ್ವ ಸಂಧಿಯವರೆಗೆ
ಸಂಸ್ಕೃತದ ಎರಡು ಪದಗಳು ಸೇರಿ ಸಂಧಿಯಾದಾಗ ಅವುಗಳನ್ನು ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಂಧಿಗಳು ಎನ್ನುತ್ತೇವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವರ ಸಂಧಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಂಜನ ಸಂಧಿ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಧಗಳಿವೆ.
1. ಸವರ್ಣದೀರ್ಘ ಸಂಧಿ
ಸವರ್ಣ ಸ್ವರಗಳು (ಅ-ಆ, ಇ-ಈ, ಉ-ಊ) ಒಂದರ ಮುಂದೆ ಒಂದು ಬಂದಾಗ ಅವೆರಡರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಜಾತಿಯ ದೀರ್ಘ ಸ್ವರವು ಆದೇಶವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ.
(ಸೂತ್ರ: ಅ/ಆ + ಅ/ಆ = ಆ, ಇ/ಈ + ಇ/ಈ = ಈ, ಉ/ಊ + ಉ/ಊ = ಊ)
ಉದಾಹರಣೆಗಳು:
ದೇವ + ಆಲಯ = ದೇವಾಲಯ
ವಿದ್ಯಾ + ಅಭ್ಯಾಸ = ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ
ಗಿರಿ + ಈಶ = ಗಿರೀಶ
ರವಿ + ಇಂದ್ರ = ರವೀಂದ್ರ
ಭಾನು + ಉದಯ = ಭಾನುದಯ
ಗುರು + ಉಪದೇಶ = ಗುರೂಪದೇಶ
ಶಿವ + ಆನಂದ = ಶಿವಾನಂದ
ಹಿಮ + ಅಚಲ = ಹಿಮಾಚಲ
ಕವಿ + ಈಶ್ವರ = ಕವೀಶ್ವರ
ವಧೂ + ಉಪೇತ = ವಧೂಪೇತ
ಮಹಾ + ಆತ್ಮ = ಮಹಾತ್ಮ
ಮುನಿ + ಇಂದ್ರ = ಮುನೀಂದ್ರ
ಸಿಂಹ + ಆಸನ = ಸಿಂಹಾಸನ
ಪರೀಕ್ಷಾ + ಅರ್ಥಿ = ಪರೀಕ್ಷಾರ್ಥಿ
ಮಧು + ಉತ್ಸವ = ಮಧೂತ್ಸವ
2. ಗುಣ ಸಂಧಿ
'ಅ' ಅಥವಾ 'ಆ' ಕಾರಗಳ ಮುಂದೆ ಇ-ಈ ಬಂದರೆ 'ಏ' ಕಾರವು, ಉ-ಊ ಬಂದರೆ 'ಓ' ಕಾರವು ಮತ್ತು 'ಋ' ಬಂದಾಗ 'ಅರ್' ಕಾರವು ಆದೇಶವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ.
ಉದಾಹರಣೆಗಳು:
ಉಪ + ಇಂದ್ರ = ಉಪೇಂದ್ರ
ಮಹಾ + ಈಶ = ಮಹೇಶ
ಸೂರ್ಯ + ಉದಯ = ಸೂರ್ಯೋದಯ
ಮಹಾ + ಋಷಿ = ಮಹರ್ಷಿ
ದೇವ + ಇಂದ್ರ = ದೇವೇಂದ್ರ
ಗಣ + ಈಶ = ಗಣೇಶ
ಚಂದ್ರ + ಉದಯ = ಚಂದ್ರೋದಯ
ರಾಜ + ಋಷಿ = ರಾಜರ್ಷಿ
ಪರಮ + ಈಶ್ವರ = ಪರಮೇಶ್ವರ
ಮಾಸ + ಉತ್ಸವ = ಮಾಸೋತ್ಸವ
ಬ್ರಹ್ಮ + ಋಷಿ = ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ
ಸರ್ವ + ಈಶ್ವರ = ಸರ್ವೇಶ್ವರ
ನರ + ಇಂದ್ರ = ನರೇಂದ್ರ
ಲಂಬ + ಉದರ = ಲಂಬೋದರ
ಹಿತ + ಉಪದೇಶ = ಹಿತೋಪದೇಶ
3. ವೃದ್ಧಿ ಸಂಧಿ
'ಅ' ಅಥವಾ 'ಆ' ಕಾರಗಳ ಮುಂದೆ ಎ-ಏ ಬಂದರೆ 'ಐ' ಕಾರವು, ಒ-ಓ ಬಂದರೆ 'ಔ' ಕಾರವು ಆದೇಶವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ.
ಉದಾಹರಣೆಗಳು:
ಏಕ + ಏಕ = ಏಕೈಕ
ಲೋಕ + ಏಕ = ಲೋಕೈಕ
ಜಲ + ಓಘ = ಜಲೌಘ
ಮಹಾ + ಔಷಧ = ಮಹೌಷಧ
ವನ + ಓಷಧಿ = ವನೌಷಧಿ
ಸದಾ + ಏವ = ಸದೈವ
ಮತ + ಐಕ್ಯ = ಮತೈಕ್ಯ
ರಾಷ್ಟ್ರ + ಏಕತೆ = ರಾಷ್ಟ್ರೈಕತೆ
ವಿದ್ಯಾ + ಐಶ್ವರ್ಯ = ವಿದ್ಯೈಶ್ವರ್ಯ
ಜನ + ಐಕ್ಯ = ಜನೈಕ್ಯ
ಪರಮ + ಔಷಧ = ಪರಮೌಷಧ
ಘನ + ಐಶ್ವರ್ಯ = ಘನೈಶ್ವರ್ಯ
ದೇವ + ಐಶ್ವರ್ಯ = ದೇವೈಶ್ವರ್ಯ
ಬಿಂದು + ಓಘ = ಬಿಂದೌಘ
ಅಷ್ಟ + ಐಶ್ವರ್ಯ = ಅಷ್ಟೈಶ್ವರ್ಯ
4. ಯಣ್ ಸಂಧಿ
ಇ, ಈ, ಉ, ಊ, ಋ ಸ್ವರಗಳ ಮುಂದೆ ಸವರ್ಣವಲ್ಲದ (ಬೇರೆ) ಸ್ವರಗಳು ಬಂದಾಗ ಕ್ರಮವಾಗಿ 'ಯ', 'ವ', 'ರ' ವ್ಯಂಜನಗಳು ಆದೇಶವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ.
ಉದಾಹರಣೆಗಳು:
ಅತಿ + ಅಂತ = ಅತ್ಯಂತ
ಇತಿ + ಆದಿ = ಇತ್ಯಾದಿ
ಪ್ರತಿ + ಏಕ = ಪ್ರತ್ಯೇಕ
ಮನು + ಅಂತರ = ಮನ್ವಂತರ
ಪಿತೃ + ಆರ್ಜಿತ = ಪಿತ್ರಾರ್ಜಿತ
ಅತಿ + ಅವಶ್ಯ = ಅತ್ಯವಶ್ಯ
ಗುರು + ಆಜ್ಞೆ = ಗುರ್ವಾಜ್ಞೆ
ಜಾತಿ + ಅತೀತ = ಜಾತ್ಯತೀತ
ಕೋಟಿ + ಅಧೀಶ್ವರ = ಕೋಟ್ಯಧೀಶ್ವರ
ಸು + ಆಗತ = ಸ್ವಾಗತ
ಪ್ರತಿ + ಉತ್ತರ = ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ
ಅಭಿ + ಆಗತ = ಅಭ್ಯಾಗತ
ಅನು + ಎಷಣೆ = ಅನ್ವೇಷಣೆ
ಮಾತೃ + ಅಂಶ = ಮಾತ್ರಂಶ
ವಾಣಿ + ಅರ್ಥ = ವಾಣ್ಯರ್ಥ
5. ಜಶ್ತ್ವ ಸಂಧಿ
ವರ್ಗದ ಪ್ರಥಮ ಅಕ್ಷರಗಳಾದ (ಕ, ಚ, ಟ, ತ, ಪ) ಮುಂದೆ ಯಾವುದೇ ಸ್ವರ ಅಥವಾ ಘೋಷವ್ಯಂಜನಗಳು ಬಂದಾಗ ಅದೇ ವರ್ಗದ ಮೂರನೇ ಅಕ್ಷರಗಳು (ಗ, ಜ, ಡ, ದ, ಬ) ಆದೇಶವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ.
ಉದಾಹರಣೆಗಳು:
ವಾಕ್ + ದೇವಿ = ವಾಗ್ದೇವಿ
ಅಚ್ + ಅಂತ = ಅಜಂತ
ಷಟ್ + ಆನನ = ಷಡಾನನ
ಜಗತ್ + ಈಶ = ಜಗದೀಶ
ಅಪ್ + ಮಯ = ಅಬ್ಮಯ
ವಾಕ್ + ಅರ್ಥ = ವಾಗರ್ಥ
ಸತ್ + ಆನಂದ = ಸದಾನಂದ
ತತ್ + ಅಂತರ = ತದಂತರ
ಸತ್ + ಭಾವನೆ = ಸದ್ಭಾವನೆ
ದಿತ್ + ಅಂತ = ದಿಗಂತ (ದಿಕ + ಅಂತ)
ಭಗವತ್ + ಗೀತೆ = ಭಗವದ್ಗೀತೆ
ಅಜಾತ್ + ಶತ್ರು = ಅಜಾದ್ಶತ್ರು
ಚಿತ್ + ಆನಂದ = ಚಿದಾನಂದ
ಸತ್ + ಗತಿ = ಸದ್ಗತಿ
ಷಟ್ + ಇಂದ್ರಿಯ = ಷಡಿಂದ್ರಿಯ
6. ಶುತ್ವ ಸಂಧಿ
'ಸ' ಕಾರ ಮತ್ತು 'ತ' ವರ್ಗದ ಅಕ್ಷರಗಳ (ತ, ಥ, ದ, ಧ, ನ) ಮುಂದೆ 'ಶ' ಕಾರ ಅಥವಾ 'ಚ' ವರ್ಗದ ಅಕ್ಷರಗಳು (ಚ, ಛ, ಜ, ಝ, ಞ) ಬಂದಾಗ, 'ಸ' ಕಾರಕ್ಕೆ 'ಶ' ಕಾರವೂ, 'ತ' ವರ್ಗಕ್ಕೆ 'ಚ' ವರ್ಗವೂ ಆದೇಶವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ.
ಉದಾಹರಣೆಗಳು:
ಸತ್ + ಚಿತ್ರ = ಸಚ್ಚಿತ್ರ
ಶರತ್ + ಚಂದ್ರ = ಶರಚ್ಚಂದ್ರ
ಸತ್ + ಜನ = ಸಜ್ಜನ
ತಪಸ್ + ಶಕ್ತಿ = ತಪಶ್ಶಕ್ತಿ
ಯಶಸ್ + ಚಂದ್ರಿಕಾ = ಯಶಶ್ಚಂದ್ರಿಕಾ
ಮನಸ್ + ಶಾಂತಿ = ಮನಶ್ಶಾಂತಿ
ವಿಪತ್ + ಜಾಲ = ವಿಪಜ್ಜಾಲ
ಸತ್ + ಚಾರಿತ್ರ್ಯ = ಸಚ್ಚಾರಿತ್ರ್ಯ
ದುಸ್ + ಚಟ = ದುಶ್ಚಟ
ಬೃಹತ್ + ಛತ್ರ = ಬೃಹಚ್ಛತ್ರ
ಉದ್ + ಜ್ವಲ = ಉಜ್ಜ್ವಲ
ತತ್ + ಚರಿತ್ರೆ = ತಚ್ಚರಿತ್ರೆ
ಚಲತ್ + ಚಿತ್ರ = ಚಲಚ್ಚಿತ್ರ
ಸತ್ + ಛಾತ್ರ = ಸಚ್ಛಾತ್ರ
ನಿಸ್ + ಚಿಂತೆ = ನಿಶ್ಚಿಂತೆ
ಕಾಮೆಂಟ್ಗಳು
ಕಾಮೆಂಟ್ ಪೋಸ್ಟ್ ಮಾಡಿ