ಕನ್ನಡ ಛಂದಸ್ಸು: ಗಣಗಳ ವಿಧಗಳು ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಣಗಳು

 

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪದ್ಯ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಛಂದಸ್ಸು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದುದು. ಪದ್ಯದ ಸಾಲುಗಳನ್ನು ಲಯಬದ್ಧವಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು 'ಗಣ' ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. 

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಪದ್ಯಗಳ ರಚನಾ ಕ್ರಮವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವ ಶಾಸ್ತ್ರವೇ ಛಂದಸ್ಸು. 

ಪದ್ಯದ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಗಳ ಅಥವಾ ಮಾತ್ರೆಗಳ ಜೋಡಣೆಯನ್ನು ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ತರುವುದೇ 'ಗಣ'ಗಳ ಕೆಲಸ.

ಕನ್ನಡ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಗಣಗಳಿವೆ: ಮಾತ್ರಾ ಗಣ, ಅಂಶ ಗಣ, ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರ ಗಣ.

ಇವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಮಗ್ರ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

1. ಮಾತ್ರಾ ಗಣ

ಮಾತ್ರಾ ಗಣವು ಮಾತ್ರೆಗಳ (ಸಮಯದ ಅಳತೆ) ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ರಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಕನ್ನಡದ ಜನಪ್ರಿಯ ಛಂದೋರೂಪಗಳಾದ ಷಟ್ಪದಿ, ರಗಳೆ ಮತ್ತು ಕಂದ ಪದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಲಘು ಮತ್ತು ಗುರು (ಮೂಲ ಅಡಿಪಾಯ)

ಮಾತ್ರಾ ಗಣವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಮೊದಲು ಇವುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯ:

ಲಘು (U): ಒಂದು ಮಾತ್ರಾ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚರಿಸುವ ಅಕ್ಷರ (ಹ್ರಸ್ವ ಸ್ವರಗಳು).

ಗುರು (-): ಎರಡು ಮಾತ್ರಾ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚರಿಸುವ ಅಕ್ಷರ (ದೀರ್ಘ ಸ್ವರಗಳು, ಒತ್ತಕ್ಷರದ ಹಿಂದಿನ ಅಕ್ಷರ, ಇತ್ಯಾದಿ).

ಗಣ ವಿಂಗಡಣೆ

ಮಾತ್ರಾ ಗಣದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯೇ ಪ್ರಧಾನ. ಇಲ್ಲಿ ಗಣಗಳನ್ನು ಹೀಗೆ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ:

ಮೂರು ಮಾತ್ರೆಗಳ ಗಣ: (ಉದಾ: UU U, - U)

ನಾಲ್ಕು ಮಾತ್ರೆಗಳ ಗಣ: (ಉದಾ: - -, UU UU, - UU)

ಐದು ಮಾತ್ರೆಗಳ ಗಣ: (ಉದಾ: - - U, UU UU U)

ಮಾತ್ರಾ ಗಣದ ಅನ್ವಯಗಳು

ಷಟ್ಪದಿ: ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ 3 ಮತ್ತು 4 ಮಾತ್ರೆಗಳ ಗಣಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ 5 ಮಾತ್ರೆಗಳ ಗಣಗಳು ಬರುತ್ತವೆ.

ಕಂದ ಪದ್ಯ: ಇಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಮಾತ್ರೆಗಳ (ಚತುರ್ಮಾತ್ರೆ) ಗಣಗಳು ಮಾತ್ರ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತವೆ.

2. ಅಂಶ ಗಣ

ಅಂಶ ಗಣವು ಕನ್ನಡದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಮತ್ತು ದೇಸೀ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿದೆ. 

ಇದು ಮಾತ್ರೆಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯ ಏರಿಳಿತ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಜನಪದ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಹಳೆಯ ಕನ್ನಡ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ (ತ್ರಿಪದಿ, ಸಾಂಗತ್ಯ) ಇದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಅಂಶ ಗಣದ ವಿಧಗಳು

ಅಂಶ ಗಣದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮೂರು ವಿಧಗಳಿವೆ:

ಬ್ರಹ್ಮ ಗಣ: ಎರಡು ಅಂಶಗಳಿರುವ ಗಣ.

ವಿಷ್ಣು ಗಣ: ಮೂರು ಅಂಶಗಳಿರುವ ಗಣ.

ರುದ್ರ ಗಣ: ನಾಲ್ಕು ಅಂಶಗಳಿರುವ ಗಣ.

ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು

ಅಂಶ ಗಣದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಅಥವಾ ಮಾತ್ರೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ನಿಖರವಾಗಿರಬೇಕೆಂದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯ ಧಾಟಿ  ಮುಖ್ಯ.

ತ್ರಿಪದಿ: "ಬೆದರಬೇಡವೊ ತಮ್ಮ..." ಎಂಬ ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿಯ ವಚನ ಅಥವಾ ಸರ್ವಜ್ಞನ ವಚನಗಳು ಅಂಶ ಗಣಕ್ಕೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ.

ಸಾಂಗತ್ಯ: ರತ್ನಾಕರವರ್ಣಿಯ 'ಭರತೇಶ ವೈಭವ' ಸಾಂಗತ್ಯ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದೆ, ಇದು ಅಂಶ ಗಣವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ.

3. ಅಕ್ಷರ ಗಣ 

ಅಕ್ಷರ ಗಣವು ಸಂಸ್ಕೃತ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಬಂದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರೆಗಳಿಗಿಂತ ಅಕ್ಷರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಲಘು-ಗುರು ವಿನ್ಯಾಸ ಮುಖ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಇದನ್ನು ಪ್ರಸಿದ್ಧ 'ಖ್ಯಾತ ಕರ್ನಾಟಕ' ವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸೂತ್ರ: "ಯಮಾತಾರಾಜಭಾನಸಲಗಂ"

ಅಕ್ಷರ ಗಣವನ್ನು ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲು ಈ ಸೂತ್ರವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗಣವು ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ಮೂರು ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ.

ಅಕ್ಷರ ಗಣಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲು "ಯಮಾತಾರಾಜಭಾನಸಲಗಂ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ವಿಂಗಡಣೆ ಹೀಗಿದೆ:

ಯ ಗಣ -> U - - -> ಆದಿ ಲಘು (ಮೊದಲ ಅಕ್ಷರ ಲಘು, ಉಳಿದೆರಡು ಗುರು)

ಮ ಗಣ -> - - - -> ಸರ್ವ ಗುರು (ಮೂರೂ ಅಕ್ಷರಗಳು ಗುರು)

ತ ಗಣ -> - - U -> ಅಂತ್ಯ ಲಘು (ಕೊನೆಯ ಅಕ್ಷರ ಲಘು, ಮೊದಲ ಎರಡು ಗುರು)

ರ ಗಣ -> - U - -> ಮಧ್ಯ ಲಘು (ನಡುವಿನ ಅಕ್ಷರ ಲಘು, ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದವು ಗುರು)

ಜ ಗಣ -> U - U -> ಮಧ್ಯ ಗುರು (ನಡುವಿನ ಅಕ್ಷರ ಗುರು, ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದವು ಲಘು)

ಭ ಗಣ -> - U U -> ಆದಿ ಗುರು (ಮೊದಲ ಅಕ್ಷರ ಗುರು, ಉಳಿದೆರಡು ಲಘು)

ನ ಗಣ -> U U U -> ಸರ್ವ ಲಘು (ಮೂರೂ ಅಕ್ಷರಗಳು ಲಘು)

ಸ ಗಣ -> U U - -> ಅಂತ್ಯ ಗುರು (ಕೊನೆಯ ಅಕ್ಷರ ಗುರು, ಮೊದಲ ಎರಡು ಲಘು)

ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ಸುಲಭ ವಿಧಾನ (ಸೂತ್ರ):

ಈ ಎಂಟು ಗಣಗಳನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಪದ್ಯದ ಸಾಲನ್ನು ಬಳಸಬಹುದು:

"ಯಮತಾರಾಜಭಾನಸಲಗಂ"

ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ ಆಯಾ ಗಣದ ಲಘು-ಗುರು ವಿನ್ಯಾಸ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಉದಾಹರಣೆಗೆ: 'ಯ' ದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿದರೆ ಯ(U) ಮಾ(-) ತಾ(-) ಅಂದರೆ U-- (ಯ ಗಣ).

ಖ್ಯಾತ ಕರ್ನಾಟಕ ವೃತ್ತಗಳು

ಅಕ್ಷರ ಗಣವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಆರು ಪ್ರಮುಖ ವೃತ್ತಗಳಿವೆ:

ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತ

ಮತ್ತೇಭವಿಕ್ರೀಡಿತ

ಸ್ರಗ್ಧರಾ

ಮಹಾಸ್ರಗ್ಧರಾ

ಉತ್ಪಲಮಾಲಾ

ಚಂಪಕಮಾಲಾ

ವಿವರಣೆ	ಮಾತ್ರಾ ಗಣ	ಅಂಶ ಗಣ	ಅಕ್ಷರ ಗಣ
ಲಕ್ಷಣ	ಲಕ್ಷಣ -> ಮಾತ್ರಾ ಗಣ	ಲಕ್ಷಣ -> ಅಂಶ ಗಣ	ಲಕ್ಷಣ -> ಅಕ್ಷರ ಗಣ
ಆಧಾರ	ಆಧಾರ -> ಮಾತ್ರೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ	ಆಧಾರ -> ಉಚ್ಚಾರಣೆಯ ಅಂಶ	ಆಧಾರ -> ಅಕ್ಷರಗಳ ವಿನ್ಯಾಸ
ಪ್ರಧಾನ ಬಳಕೆ	ಬಳಕೆ -> ಷಟ್ಪದಿ, ರಗಳೆ	ಬಳಕೆ -> ತ್ರಿಪದಿ, ಸಾಂಗತ್ಯ	ಬಳಕೆ -> ಖ್ಯಾತ ಕರ್ನಾಟಕ ವೃತ್ತಗಳು
ಮೂಲ	ಮೂಲ -> ದೇಸೀ/ಕರ್ನಾಟಕ	ಮೂಲ -> ಅಪ್ಪಟ ಕನ್ನಡ (ದೇಸೀ)	ಮೂಲ -> ಸಂಸ್ಕೃತ ಪ್ರಭಾವ

ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು:

ಮಾತ್ರಾ ಗಣ: ಇಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಗಿಂತ ಅವುಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಲು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಸಮಯ (ಮಾತ್ರೆ) ಮುಖ್ಯ. ಲಘು (U) ಎಂದರೆ 1 ಮಾತ್ರೆ, ಗುರು (-) ಎಂದರೆ 2 ಮಾತ್ರೆಗಳು.

ಅಂಶ ಗಣ: ಇದು ಉಸಿರಿನ ಏರಿಳಿತ ಅಥವಾ 'ಅಂಶ'ಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ರುದ್ರ ಗಣಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ವಿಧಗಳು.

ಅಕ್ಷರ ಗಣ: ಇಲ್ಲಿ ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ಮೂರು ಅಕ್ಷರಗಳ ಒಂದು ಗಣವಿರುತ್ತದೆ. ಲಘು-ಗುರುಗಳ ಸ್ಥಾನ ಪಲ್ಲಟವಾದರೆ ಗಣವೇ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ.