ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು: ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಾಹಿತಿ (ವಿಧಿ 12-35)

 

ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ-3 ಅನ್ನು 'ಭಾರತದ ಮ್ಯಾಗ್ನಾಕಾರ್ಟ್' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ನಾಗರಿಕರ ಸರ್ವತೋಮುಖ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ನೀವು ಕೇಳಿದ ಪ್ರಮುಖ ಹಕ್ಕುಗಳ ವಿವರ ಇಲ್ಲಿದೆ:

1. ಸಮಾನತೆಯ ಹಕ್ಕು (ವಿಧಿ 14 ರಿಂದ 18)

ಈ ಹಕ್ಕು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಅಡಿಪಾಯವಾಗಿದ್ದು, ಎಲ್ಲರೂ ಕಾನೂನಿನ ಮುಂದೆ ಸಮಾನರು ಎಂಬ ತತ್ವವನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ.

ವಿಧಿ 14: ಕಾನೂನಿನ ಮುಂದೆ ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನಿನ ಸಮಾನ ರಕ್ಷಣೆ.

ವಿಧಿ 15: ಧರ್ಮ, ಮೂಲವಂಶ, ಜಾತಿ, ಲಿಂಗ ಅಥವಾ ಜನ್ಮಸ್ಥಳದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ತಾರತಮ್ಯ ಮಾಡುವುದನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸುತ್ತದೆ.

ವಿಧಿ 16: ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಉದ್ಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಅವಕಾಶ.

ವಿಧಿ 17: ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆಯ ನಿರ್ಮೂಲನೆ (ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದ ವಿಧಿ).

ವಿಧಿ 18: ಪದವಿಗಳ ರದ್ದತಿ (ಸೈನಿಕ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಪದವಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ).

2. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಹಕ್ಕು (ವಿಧಿ 19 ರಿಂದ 22)

ವ್ಯಕ್ತಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ವಿಕಸನಕ್ಕೆ ಈ ಹಕ್ಕುಗಳು ಬಹಳ ಮುಖ್ಯ.

ವಿಧಿ 19: ಇದು ಆರು ರೀತಿಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ:

ಭಾಷಣ ಮತ್ತು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ.

ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿ ಸಭೆ ಸೇರುವ ಹಕ್ಕು.

ಸಂಘ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಹಕ್ಕು.

ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಸಂಚರಿಸುವ ಹಕ್ಕು.

ಭಾರತದ ಯಾವುದೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಹಕ್ಕು.

ಯಾವುದೇ ವೃತ್ತಿ ಅಥವಾ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುವ ಹಕ್ಕು.

ವಿಧಿ 20: ಅಪರಾಧಗಳ ಶಿಕ್ಷೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ರಕ್ಷಣೆ.

ವಿಧಿ 21: ಜೀವಿಸುವ ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಹಕ್ಕು (ಇದರಲ್ಲಿ 21A ಶಿಕ್ಷಣದ ಹಕ್ಕನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ).

ವಿಧಿ 22: ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಧನ ಮತ್ತು ವಿಚಾರಣೆಯ ವಿರುದ್ಧ ರಕ್ಷಣೆ.

ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ-3ರಲ್ಲಿರುವ ವಿಧಿ 23 ರಿಂದ 31 ರವರೆಗಿನ ವಿವರಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ.

ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಶೋಷಣೆಯ ವಿರುದ್ಧದ ಹಕ್ಕು, ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳು ಸೇರಿವೆ.

3. ಶೋಷಣೆಯ ವಿರುದ್ಧದ ಹಕ್ಕು (ವಿಧಿ 23 - 24)

ಈ ಹಕ್ಕುಗಳು ಸಮಾಜದ ದುರ್ಬಲ ವರ್ಗದವರನ್ನು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತವೆ.

ವಿಧಿ 23: ಮಾನವ ಮಾರಾಟ (Human Trafficking) ಮತ್ತು ಬಲವಂತದ ದುಡಿಮೆಯನ್ನು (Begar) ನಿಷೇಧಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾರನ್ನೂ ಅವರ ಇಚ್ಛೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತಿಲ್ಲ.

ವಿಧಿ 24: 14 ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಅಪಾಯಕಾರಿ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು, ಗಣಿಗಳು) ತೊಡಗಿಸುವುದನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸುತ್ತದೆ.

4. ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಹಕ್ಕು (ವಿಧಿ 25 - 28)

ಭಾರತವು ಒಂದು ಜಾತ್ಯತೀತ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ತಮ್ಮ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಹಕ್ಕಿದೆ.

ವಿಧಿ 25: ಯಾವುದೇ ಧರ್ಮವನ್ನು ಮುಕ್ತವಾಗಿ ನಂಬುವ, ಆಚರಿಸುವ ಮತ್ತು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುವ ಹಕ್ಕು.

ವಿಧಿ 26: ಧಾರ್ಮಿಕ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ (ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಆಸ್ತಿ ಹೊಂದುವುದು).

ವಿಧಿ 27: ಯಾವುದೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಧರ್ಮದ ಪ್ರಚಾರಕ್ಕಾಗಿ ತೆರಿಗೆ ಪಾವತಿಸಲು ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸುವಂತಿಲ್ಲ.

ವಿಧಿ 28: ಸರ್ಕಾರಿ ಅನುದಾನಿತ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಬೋಧನೆಯನ್ನು ನೀಡುವಂತಿಲ್ಲ.

5. ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳು (ವಿಧಿ 29 - 30)

ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ವಿಧಿ 29: ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳ ರಕ್ಷಣೆ - ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಭಾಷೆ, ಲಿಪಿ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವ ಹಕ್ಕು.

ವಿಧಿ 30: ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಇರುವ ಹಕ್ಕು.

6. ಆಸ್ತಿ ಹಕ್ಕು (ವಿಧಿ 31) - ಈಗ ಇದು ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕಲ್ಲ

ವಿಧಿ 31 ಮೊದಲು 'ಆಸ್ತಿ ಹಕ್ಕನ್ನು' ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕಾಗಿ ನೀಡಿತ್ತು. ಆದರೆ:

1978ರ 44ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಯಿತು.

ಪ್ರಸ್ತುತ ಇದನ್ನು ವಿಧಿ 300A ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಹಕ್ಕಾಗಿ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ.

3. ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಪರಿಹಾರಗಳ ಹಕ್ಕು (ವಿಧಿ 32)

ಡಾ. ಬಿ.ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರು ಈ ವಿಧಿಯನ್ನು "ಸಂವಿಧಾನದ ಹೃದಯ ಮತ್ತು ಆತ್ಮ" ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ.

ಮಹತ್ವ: ನಾಗರಿಕರ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಧಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ನೇರವಾಗಿ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ (Supreme Court) ಮೊರೆ ಹೋಗಲು ಈ ವಿಧಿ ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ.

ರಿಟ್‌ಗಳು (Writs): ಹಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಐದು ರೀತಿಯ ಆಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ಹೊರಡಿಸುತ್ತದೆ:

ಹೆಬಿಯಸ್ ಕಾರ್ಪಸ್: ಬಂಧಿತ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮುಂದೆ ಹಾಜರುಪಡಿಸುವುದು.

ಮ್ಯಾಂಡಮಸ್: ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅಧಿಕಾರಿಗೆ ತನ್ನ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಆದೇಶಿಸುವುದು.

ಪ್ರೊಹಿಬಿಷನ್: ಕೆಳಹಂತದ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಮೀರಿದ ನಡಾವಳಿ ತಡೆಯುವುದು.

ಸರ್ಷಿಯೋರರಿ: ಕೆಳಹಂತದ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ತೀರ್ಪನ್ನು ಮರುಪರಿಶೀಲಿಸುವುದು.

ಕೋ-ವಾರೆಂಟೊ: ಯಾವ ಅಧಿಕಾರದ ಮೇಲೆ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹುದ್ದೆ ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವುದು.

ಗಮನಿಸಿ: ವಿಧಿ 12 'ರಾಜ್ಯ' (State) ಪದದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ನೀಡಿದರೆ, ವಿಧಿ 13 ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಅಸಂಗತವಾದ ಕಾನೂನುಗಳು ಅಸಿಂಧು ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು: FAQ

ಪ್ರಶ್ನೆ 1: ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಯಾವ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ: ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ-3ರಲ್ಲಿ (Part III) ವಿಧಿ 12 ರಿಂದ 35 ರವರೆಗೆ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ 2: ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಯಾವ ದೇಶದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ಎರವಲು ಪಡೆಯಲಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ: ಭಾರತದ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ (USA) ಸಂವಿಧಾನದ 'ಬಿಲ್ ಆಫ್ ರೈಟ್ಸ್'ನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತಗೊಂಡು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ 3: ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದ ನಾಗರಿಕರಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳಿವೆ?

ಉತ್ತರ: ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದ ನಾಗರಿಕರಿಗೆ 6 ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳಿವೆ. (ಆರಂಭದಲ್ಲಿ 7 ಹಕ್ಕುಗಳಿದ್ದವು, 1978 ರಲ್ಲಿ ಆಸ್ತಿ ಹಕ್ಕನ್ನು ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಯಿತು).

ಪ್ರಶ್ನೆ 4: ಯಾವ ವಿಧಿಯನ್ನು 'ಸಂವಿಧಾನದ ಹೃದಯ ಮತ್ತು ಆತ್ಮ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ?

ಉತ್ತರ: ವಿಧಿ 32 (ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಪರಿಹಾರಗಳ ಹಕ್ಕು) ಅನ್ನು ಡಾ. ಬಿ.ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರು ಸಂವಿಧಾನದ ಹೃದಯ ಮತ್ತು ಆತ್ಮ ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ 5: ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆ ನಿವಾರಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಸುವ ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ ಯಾವುದು?

ಉತ್ತರ: ವಿಧಿ 17 ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆಯನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಶಿಕ್ಷಾರ್ಹ ಅಪರಾಧ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ 6: ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ?

ಉತ್ತರ: ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೂ ವಿಧಿ 20 ಮತ್ತು 21 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾದ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಶ್ನೆ 7: ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಕ ಎಂದು ಯಾರನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ?

ಉತ್ತರ: ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯ (Supreme Court) ಮತ್ತು ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳನ್ನು (High Courts) ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಕ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.