ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಲುಕ್ಯರು (973–1189): ಸ್ಥಾಪಕರು, ಪ್ರಮುಖ ರಾಜರು ಮತ್ತು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ವಿಸ್ತರಣೆ – ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಾಹಿತಿ

 

ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಲುಕ್ಯರು (ಕ್ರಿ.ಶ. 973 - 1189) 

ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸುವರ್ಣ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಬರೆದವರು. ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಅವನತಿಯ ನಂತರ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದ ಇವರು ಕಲೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಕ್ಕೆ ಅಪಾರ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.

ಮೂಲ ಮಾಹಿತಿ

ಸ್ಥಾಪಕ: ಇಮ್ಮಡಿ ತೈಲಪ. ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಕೊನೆಯ ಅರಸ ಎರಡನೇ ಕರ್ಕನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಈ ವಂಶವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು.

ರಾಜಧಾನಿ: ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮಾನ್ಯಖೇಟ, ನಂತರ ಮೊದಲನೇ ಸೋಮೇಶ್ವರನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ (ಇಂದಿನ ಬಸವಕಲ್ಯಾಣ) ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು.

ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಲಾಂಛನ: ವರಾಹ

ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ: ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತ.

ರಾಜಗುರು: ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶೈವ ಧರ್ಮದ ಪ್ರಭಾವವಿದ್ದಿದ್ದರಿಂದ 'ಕಾಳಾಮುಖ' ಪಂಥದ ಗುರುಗಳು ಪ್ರಮುಖರಾಗಿದ್ದರು.

ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಾಜರು ಮತ್ತು ಮಿಲಿಟರಿ ಸಾಧನೆಗಳು

ಇಮ್ಮಡಿ ತೈಲಪ: ಪರಮಾರ ಅರಸ ಮುಂಜನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಭದ್ರಪಡಿಸಿದನು.

ಆರನೇ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ (ಕ್ರಿ.ಶ. 1076 - 1176): ಈ ವಂಶದ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದೊರೆ.

ಇವನು **'ವಿಕ್ರಮ ಶಕೆ'**ಯನ್ನು (ಕ್ರಿ.ಶ. 1076) ಆರಂಭಿಸಿದನು.

ಚೋಳರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಕಾಂಚಿಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು.

ಇವನ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು 'ಚಾಲುಕ್ಯ ವಿಕ್ರಮ ವರ್ಷ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಲುಕ್ಯ ವಂಶದ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದೊರೆ. ಇವನ ಕಾಲವನ್ನು 'ಚಾಲುಕ್ಯರ ಸುವರ್ಣ ಯುಗ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಿಲಿಟರಿ ಸಾಧನೆಗಳು:

ಇವನು ತನ್ನ ಅಣ್ಣ ಎರಡನೇ ಸೋಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಪದಚ್ಯುತಗೊಳಿಸಿ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದನು.

ಚೋಳರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಕಾಂಚಿಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು. ಇವನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ನರ್ಮದಾ ನದಿಯಿಂದ ಕಾವೇರಿ ನದಿಯವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿತ್ತು.

ಮುಖಾಮುಖಿ: ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನ vs ಆರನೇ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ

ಇವರಿಬ್ಬರ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವು ಗೌರವ ಮತ್ತು ಸಂಘರ್ಷದಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು:

ಸಾಮಂತತ್ವ: ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಆರನೇ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನಿಗೆ ನಿಷ್ಠಾವಂತ ಸಾಮಂತನಾಗಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಚಾಲುಕ್ಯರ ಪರವಾಗಿ ಅನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದನು.

ಸ್ವತಂತ್ರದ ಹಂಬಲ: ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನು ಪ್ರಬಲನಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಅಧಿಪತ್ಯದಿಂದ ಹೊರಬರಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು.

ಸೋಲು ಮತ್ತು ಗೆಲುವು: ಕ್ರಿ.ಶ. 1118ರಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನು ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಯವರೆಗೆ ನುಗ್ಗಿದನು. ಆದರೆ, ಆರನೇ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನು ತನ್ನ ಸೇನಾಪತಿಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡಿದನು. ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನು ಬದುಕಿರುವವರೆಗೂ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ.

ತೀರ್ಪು

ಆರನೇ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ ಒಬ್ಬ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಕ್ಷಕ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಿದ ಚಕ್ರವರ್ತಿ.

ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನ ಒಬ್ಬ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷಿ ಅರಸ, ಇವನು ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ಸಳರು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಏಕೈಕ ಶಕ್ತಿಯಾಗಲು ಭದ್ರವಾದ ತಳಹದಿ ಹಾಕಿದನು.

ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೊಡುಗೆ:

ಇವನು ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ಮತ್ತು ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿದ್ದನು. ಕಾಶ್ಮೀರಿ ಕವಿ ಬಿಲ್ಹಣ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ತಜ್ಞ ವಿಜ್ಞಾನೇಶ್ವರ ಇವನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದರು.

'ತ್ರಿಭುವನಮಲ್ಲ' ಎಂಬ ಬಿರುದನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದನು.

ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಭೂಕಂದಾಯ

ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಆಡಳಿತವು ವಿಕೇಂದ್ರೀಕರಣಗೊಂಡಿತ್ತು.

ಮುಖ್ಯಸ್ಥರ ಹೆಸರುಗಳು:

ಮಹಾಸಾಮಂತಾಧಿಪತಿ: ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ.

ಮನೆವೆರ್ಗಡೆ: ಅರಮನೆಯ ಉಸ್ತುವಾರಿ.

ದಂಡನಾಯಕ: ಸೇನೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ.

ಗಾವುಂಡ: ಹಳ್ಳಿಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ.

ಭೂಕಂದಾಯ ಸಂಗ್ರಹ: ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಆದಾಯದ ಮೂಲ ಭೂಕಂದಾಯವಾಗಿತ್ತು. ಇದನ್ನು 'ಸಿದ್ಧಾಯ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಭೂಮಿಯ ಫಲವತ್ತತೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಕಂದಾಯವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಯುದ್ಧಗಳು

ಕೊಪ್ಪಂ ಯುದ್ಧ : ಚಾಲುಕ್ಯರು ಮತ್ತು ಚೋಳರ ನಡುವೆ ನಡೆಯಿತು. ಮೊದಲನೇ ಸೋಮೇಶ್ವರನು ಚೋಳರ ವಿರುದ್ಧ ವೀರಾವೇಶದಿಂದ ಹೋರಾಡಿದನು.

ಕೂಡಲ ಸಂಗಮ ಯುದ್ಧ: ಚೋಳರ ವಿರುದ್ಧ ನಡೆದ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಯುದ್ಧ. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಮೇಲಾಧೀಪತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಸಂಘರ್ಷಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದವು.

ರಾಜಕೀಯ ಸಂಬಂಧ 

ಸಾಮಂತರು: ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ಸಳರು ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಸಾಮಂತರಾಗಿದ್ದರು. ಆರನೇ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ಸಳ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನು ಚಾಲುಕ್ಯರ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದ್ದನು.

ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ: ಚಾಲುಕ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ದುರ್ಬಲಗೊಂಡಾಗ (ಆರನೇ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನ ನಂತರ), ಹೊಯ್ಸಳರು ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ಸ್ವತಂತ್ರರೆಂದು ಘೋಷಿಸಿಕೊಂಡರು. ಎರಡನೇ ವೀರಬಲ್ಲಾಳನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ಸಳರು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸ್ವತಂತ್ರರಾದರು.

ಕಲೆ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ

ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಶೈಲಿಯನ್ನು 'ಗದಿಗ ಶೈಲಿ' ಅಥವಾ 'ಪರಿವರ್ತಿತ ಚಾಲುಕ್ಯ ಶೈಲಿ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವರು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಬಳಪದ ಕಲ್ಲನ್ನು ಬಳಸಿದರು.

ಪ್ರಮುಖ ದೇವಾಲಯಗಳು:

ಲಕ್ಕುಂಡಿಯ ಕಾಶಿವಿಶ್ವೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ.

ಇಟಗಿಯ ಮಹಾದೇವ ದೇವಾಲಯ (ಇದನ್ನು 'ದೇವಾಲಯಗಳ ಚಕ್ರವರ್ತಿ' ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ).

ಕುರುವತ್ತಿಯ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ದೇವಾಲಯ.

ಬಾಗಳಿಯ ಕಲ್ಲೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ.

ಸಾಹಿತ್ಯ

ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಕಾಲವು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಪರ್ವಕಾಲವಾಗಿತ್ತು.

ರನ್ನ: ಇವನು ಎರಡನೇ ತೈಲಪ ಮತ್ತು ಸತ್ಯಾಶ್ರಯನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದನು. 'ಸಾಹಸಭೀಮ ವಿಜಯ' (ಗದಾಯುದ್ಧ) ಮತ್ತು 'ಅಜಿತನಾಥ ಪುರಾಣ' ಇವನ ಕೃತಿಗಳು.

ಬಿಲ್ಹಣ: ಇವನು ಸಂಸ್ಕೃತ ಕವಿ, 'ವಿಕ್ರಮಾಂಕದೇವ ಚರಿತಂ' ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ (ಇದು ಆರನೇ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ).

ವಿಜ್ಞಾನೇಶ್ವರ: 'ಮಿತಾಕ್ಷರ' ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಾನೂನು ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಬರೆದನು.

ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯ: ಇದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಸವಣ್ಣನವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ 'ವಚನ ಚಳವಳಿ' ಆರಂಭವಾಯಿತು.

ಪರೀಕ್ಷಾ ಉಪಯುಕ್ತ ಅಂಶಗಳು:

ವಿಕ್ರಮ ಶಕೆ ಆರಂಭವಾದ ವರ್ಷ: ಕ್ರಿ.ಶ. 1076.

ದೇವಾಲಯಗಳ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಯಾವುದು? ಇಟಗಿಯ ಮಹಾದೇವ ದೇವಾಲಯ (ಕೊಪ್ಪಳ ಜಿಲ್ಲೆ).

ಮಿತಾಕ್ಷರ ಸಂಹಿತೆಯ ಕರ್ತೃ ಯಾರು? ವಿಜ್ಞಾನೇಶ್ವರ.

ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಕಾಲದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸಾಮಾಜಿಕ ಬದಲಾವಣೆ ಯಾವುದು? ವಚನ ಚಳವಳಿ ಮತ್ತು ಶರಣ ಸಂಸ್ಕೃತಿ.