ಹೊಯ್ಸಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ: ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ಸಮಗ್ರ ಕೈಪಿಡಿ - ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ

 ಹೊಯ್ಸಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ 

ಹೊಯ್ಸಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಸುವರ್ಣಾಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಸುಂದರ ಅಧ್ಯಾಯ. ಕಲೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಶೌರ್ಯಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾದ ಈ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸಮಗ್ರ ಮಾಹಿತಿ ಇಲ್ಲಿದೆ:

ಹೊಯ್ಸಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಪರಿಚಯ

ಸ್ಥಾಪಕ: ಸಳ (ಜೈನ ಮುನಿ ಸುದತ್ತಾಚಾರ್ಯರ ಆಶೀರ್ವಾದದೊಂದಿಗೆ).

ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಲಾಂಛನ: ಸಳನು ಹುಲಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿರುವ ಚಿತ್ರ (ಸಳ ಮತ್ತು ಹುಲಿ).

ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ: ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತ.

ಗುರು: ಸುದತ್ತಾಚಾರ್ಯರು (ಸಳನಿಗೆ ಹುಲಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದವರು).

ರಾಜಧಾನಿಗಳು: ಮೊದಲಿಗೆ ಸೋಸೆವೂರು (ಅಂಗಡಿ), ನಂತರ ಬೇಲೂರು, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಹಳೇಬೀಡು (ದ್ವಾರಸಮುದ್ರ).

ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಾಜರು ಮತ್ತು ಮಿಲಿಟರಿ ಸಾಧನೆಗಳು

ಬಿಟ್ಟಿದೇವ (ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನ): ಹೊಯ್ಸಳರ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದೊರೆ. ಚೋಳರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ 'ತಲಕಾಡುಗೊಂಡ' ಎಂಬ ಬಿರುದು ಪಡೆದನು.

ಇಮ್ಮಡಿ ಬಲ್ಲಾಳ: ಈತನು ಯಾದವರು ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಲುಕ್ಯರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದನು.

ಮೂರನೇ ಬಲ್ಲಾಳ: ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನರ ಆಕ್ರಮಣದ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಿದ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಬಲ ರಾಜ.

ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಯುದ್ಧಗಳು

ತಲಕಾಡು ಯುದ್ಧ: ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನ ಮತ್ತು ಚೋಳರ ನಡುವೆ ನಡೆಯಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಜಯಗಳಿಸಿ ಚೋಳರನ್ನು ಕರ್ನಾಟಕದಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲಾಯಿತು.

ಲಕ್ಕುಂಡಿ ಯುದ್ಧ: ಇಮ್ಮಡಿ ಬಲ್ಲಾಳ ಮತ್ತು ಸೇವುಣರ (ಯಾದವರು) ನಡುವೆ ನಡೆದು, ಹೊಯ್ಸಳರು ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಮೇಲೆ ಹಿಡಿತ ಸಾಧಿಸಿದರು.

ಹೊಯ್ಸಳ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನ (ಕ್ರಿ.ಶ. 1108 - 1152)

ಹೊಯ್ಸಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ನೈಜ ಸ್ಥಾಪಕ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ ದೊರೆ. ಇವನು ಹೊಯ್ಸಳರನ್ನು ಸಾಮಂತ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅರಸರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದನು.

ಮಿಲಿಟರಿ ಸಾಧನೆಗಳು:

ತಲಕಾಡು ವಿಜಯ: ಕ್ರಿ.ಶ. 1116 ರಲ್ಲಿ ಚೋಳರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ತಲಕಾಡನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು. ಈ ನೆನಪಿಗಾಗಿ 'ತಲಕಾಡುಗೊಂಡ' ಎಂಬ ಬಿರುದು ಧರಿಸಿದನು.

ಚಾಲುಕ್ಯರ ಮೇಲಿನ ದಂಡಯಾತ್ರೆ: 

ಆರನೇ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನ ಜೀವಿತಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನು ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು.  ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇವನು ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಿದನು.

ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕತೆ

ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ: ರಾಜನೇ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶ ಮತ್ತು ಸೇನಾ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ. ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲವನ್ನು ಪಂಚಪ್ರಧಾನರು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೊಡುಗೆ:

ಜೈನ ಧರ್ಮದಿಂದ ವೈಷ್ಣವ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತಿತನಾದನು (ರಾಮಾನುಜಾಚಾರ್ಯರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ).

ಬೇಲೂರಿನ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ಚೆನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ತಲಕಾಡಿನ ಕೀರ್ತಿನಾರಾಯಣ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು.

ಮುಖ್ಯಸ್ಥರ ಹೆಸರುಗಳು: 

* ದಂಡನಾಯಕ: ಮಿಲಿಟರಿ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ.

ಗೌಡ: ಗ್ರಾಮದ ಆಡಳಿತ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ.

ಭೂಕಂದಾಯ: ಕೃಷಿಯೇ ಮುಖ್ಯ ಆದಾಯವಾಗಿತ್ತು. ಭೂಮಿಯ ಫಲವತ್ತತೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ತೆರಿಗೆಯನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಸರಿಸುಮಾರು ಉತ್ಪನ್ನದ 1/6 ಭಾಗವನ್ನು ತೆರಿಗೆಯಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

ಕಲೆ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ

ಹೊಯ್ಸಳರು ತಮ್ಮ ವಿಶಿಷ್ಟ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಶೈಲಿಗೆ ವಿಶ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧರು.

ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಶೈಲಿ: 

ಇವರ ದೇವಾಲಯಗಳು ನಕ್ಷತ್ರಾಕಾರದ ಜಗುಲಿ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿವೆ. ಇವರು ಮೃದುವಾದ ಬಳಪದ ಕಲ್ಲನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು.

ಪ್ರಸಿದ್ಧ ದೇವಾಲಯಗಳು:

ಚೆನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯ, ಬೇಲೂರು.

ಹೊಯ್ಸಳೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ, ಹಳೇಬೀಡು.

ಕೇಶವ ದೇವಾಲಯ, ಸೋಮನಾಥಪುರ.

ಶಿಲ್ಪಕಲೆ: ಮದನಿಕೆಯರ ವಿಗ್ರಹಗಳು, ಕಂಬಗಳ ಮೇಲಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕೆತ್ತನೆಗಳು ಮತ್ತು ಭುವನೇಶ್ವರಿ (ಛಾವಣಿ) ಕೆತ್ತನೆಗಳು ಅದ್ಭುತವಾಗಿವೆ.

ಸಾಹಿತ್ಯ

ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಬಹಳಷ್ಟು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿತು. ಇದನ್ನು 'ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸುವರ್ಣಯುಗ' ಎನ್ನಬಹುದು.

ಜನ್ನ: 'ಯಶೋದರ ಚರಿತೆ' ರಚಿಸಿದನು.

ಹರಿಹರ: 'ರಗಳೆ' ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪಿತಾಮಹ (ನಂಬಿಯಣ್ಣನ ರಗಳೆ).

ರಾಘವಾಂಕ: 'ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯ'ವನ್ನು ಷಟ್ಪದಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬರೆದನು.

ಹೊಯ್ಸಳರ ಈ ಭವ್ಯ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಯುನೆಸ್ಕೋ (UNESCO) ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು.

ಮುಖಾಮುಖಿ: ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನ vs ಆರನೇ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ

ಇವರಿಬ್ಬರ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವು ಗೌರವ ಮತ್ತು ಸಂಘರ್ಷದಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು:

ಸಾಮಂತತ್ವ: ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಆರನೇ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನಿಗೆ ನಿಷ್ಠಾವಂತ ಸಾಮಂತನಾಗಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಚಾಲುಕ್ಯರ ಪರವಾಗಿ ಅನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದನು.

ಸ್ವತಂತ್ರದ ಹಂಬಲ:ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನು ಪ್ರಬಲನಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಅಧಿಪತ್ಯದಿಂದ ಹೊರಬರಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು.

ಸೋಲು ಮತ್ತು ಗೆಲುವು: ಕ್ರಿ.ಶ. 1118ರಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನು ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಯವರೆಗೆ ನುಗ್ಗಿದನು. ಆದರೆ, ಆರನೇ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನು ತನ್ನ ಸೇನಾಪತಿಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡಿದನು. ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನು ಬದುಕಿರುವವರೆಗೂ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ.

ತೀರ್ಪು

ಆರನೇ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ ಒಬ್ಬ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಕ್ಷಕ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಿದ ಚಕ್ರವರ್ತಿ.

ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನ ಒಬ್ಬ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷಿ ಅರಸ, ಇವನು ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ಸಳರು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಏಕೈಕ ಶಕ್ತಿಯಾಗಲು ಭದ್ರವಾದ ತಳಹದಿ ಹಾಕಿದನು.