ಭಾರತದ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆ: ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಮತ್ತು ಹೈಕೋರ್ಟ್ ವಿಧಿಗಳು

 

ಭಾರತದ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಏಕೀಕೃತ ಮಾದರಿಯದ್ದಾಗಿದ್ದು, ಸಂವಿಧಾನದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಮತ್ತು ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ಗಳು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಗಳ ವಿವರ ಇಲ್ಲಿದೆ:

1. ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ (ಭಾರತದ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯ)

ಇದು ದೇಶದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನ್ಯಾಯಾಲಯವಾಗಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ 5ನೇ ಭಾಗದ 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ (ವಿಧಿ 124 ರಿಂದ 147) ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ರಚನೆ (ವಿಧಿ 124): ಪ್ರಸ್ತುತ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಒಬ್ಬ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು (CJI) ಮತ್ತು 33 ಇತರ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ (ಒಟ್ಟು 34).

ನೇಮಕಾತಿ: ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ 'ಕೊಲಿಜಿಯಂ' ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಶಿಫಾರಸನ್ನು ಅನುಸರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಅರ್ಹತೆಗಳು: ಭಾರತದ ಪ್ರಜೆಯಾಗಿರಬೇಕು, ಕನಿಷ್ಠ 5 ವರ್ಷ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರಾಗಿರಬೇಕು ಅಥವಾ 10 ವರ್ಷ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ವಕೀಲರಾಗಿರಬೇಕು.

ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ:

ಮೂಲ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ (ವಿಧಿ 131): ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವಿನ ವಿವಾದಗಳ ಪರಿಹಾರ.

ಮೇಲ್ಮನವಿ ಅಧಿಕಾರ (ವಿಧಿ 132-134): ಕೆಳ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳ ತೀರ್ಪಿನ ವಿರುದ್ಧ ಮನವಿ ಆಲಿಸುವುದು.

ರಿಟ್ ಅಧಿಕಾರ (ವಿಧಿ 32): ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಐದು ರೀತಿಯ ರಿಟ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊರಡಿಸುವುದು.

ಸಲಹಾ ಅಧಿಕಾರ (ವಿಧಿ 143): ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಳಿದಾಗ ಕಾನೂನು ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡುವುದು.

2. ಹೈಕೋರ್ಟ್ (ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯ)

ಪ್ರತಿ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅಥವಾ ಎರಡು-ಮೂರು ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸೇರಿ ಒಂದು ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವಿರುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ 6ನೇ ಭಾಗದ 5ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ (ವಿಧಿ 214 ರಿಂದ 231) ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ರಚನೆ (ವಿಧಿ 214 & 216): ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೂ ಒಂದು ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಇರಬೇಕು. ಇದರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ನಿರ್ಧರಿಸುವಷ್ಟು ಇತರ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರಿರುತ್ತಾರೆ.

ನೇಮಕಾತಿ (ವಿಧಿ 217): ಹೈಕೋರ್ಟ್ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ನೇಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು, ರಾಜ್ಯದ ರಾಜ್ಯಪಾಲರು ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಅರ್ಹತೆಗಳು: ಭಾರತದ ಪ್ರಜೆಯಾಗಿರಬೇಕು, ಭಾರತದ ಭೂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 10 ವರ್ಷ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಹುದ್ದೆಯಲ್ಲಿರಬೇಕು ಅಥವಾ 10 ವರ್ಷ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ವಕೀಲರಾಗಿರಬೇಕು.

ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ:

ರಿಟ್ ಅಧಿಕಾರ (ವಿಧಿ 226): ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಕಾನೂನು ಹಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ರಿಟ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊರಡಿಸುವುದು (ಇದು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನ ರಿಟ್ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕಿಂತ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿದೆ).

ಮೇಲ್ಮನವಿ ಅಧಿಕಾರ: ಜಿಲ್ಲಾ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳ ತೀರ್ಪಿನ ವಿರುದ್ಧ ಮೇಲ್ಮನವಿಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡುವುದು.

ಪರಿವೀಕ್ಷಣಾ ಅಧಿಕಾರ (ವಿಧಿ 227): ತನ್ನ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಬರುವ ಎಲ್ಲಾ ಕೆಳ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳ ಕಾರ್ಯವೈಖರಿಯನ್ನು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡುವುದು.

ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯತ್ಯಾಸ: ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ನಿವೃತ್ತಿ ವಯಸ್ಸು 65 ವರ್ಷಗಳಾಗಿದ್ದರೆ, ಹೈಕೋರ್ಟ್ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ನಿವೃತ್ತಿ ವಯಸ್ಸು 62 ವರ್ಷಗಳು.