ಮಾನವನ ವಿಕಾಸದ ಆಯಾಮಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ತತ್ವಗಳು | GPSTR & CTET ಸಮಗ್ರ ನೋಟ್ಸ್.

 

ಮಾನವನ ವಿಕಾಸವು ಒಂದು ನಿರಂತರ ಮತ್ತು ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ. ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಜನನದಿಂದ ಮರಣದವರೆಗೆ ಪಡೆಯುವ ಗುಣಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣಾತ್ಮಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು 'ವಿಕಾಸ' ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಪ್ರಮುಖ ನಾಲ್ಕು ಆಯಾಮಗಳನ್ನು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತೆ ವಿವರಿಸಬಹುದು:

1. ದೈಹಿಕ ವಿಕಾಸ

ದೈಹಿಕ ವಿಕಾಸವು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ದೇಹದ ಗಾತ್ರ, ತೂಕ, ಎತ್ತರ ಮತ್ತು ಆಂತರಿಕ ಅಂಗಾಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಚಲನಾ ಕೌಶಲಗಳು: ಸ್ನಾಯುಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಮೂಲಕ ನಡೆಯುವುದು, ಓಡುವುದು ಮತ್ತು ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ.

ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಪೋಷಣೆ: ಉತ್ತಮ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಯಾಮ ದೈಹಿಕ ವಿಕಾಸದ ವೇಗವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತವೆ.

ಜೈವಿಕ ಬದಲಾವಣೆ: ಹದಿಹರೆಯದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಹಾರ್ಮೋನ್ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಈ ಆಯಾಮದ ಪ್ರಮುಖ ಘಟ್ಟ.

2. ಮಾನಸಿಕ ಅಥವಾ ಬೌದ್ಧಿಕ ವಿಕಾಸ

ಇದು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಆಲೋಚನಾ ಶಕ್ತಿ, ಸ್ಮರಣ ಶಕ್ತಿ, ಕಲ್ಪನಾ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ.

ಭಾಷಾ ಬೆಳವಣಿಗೆ: ಮಗು ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಕಲಿಯುತ್ತಾ, ವಾಕ್ಯ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಸಂವಹನ ಕಲೆಗಳನ್ನು ಮೈಗೂಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು.

ತಾರ್ಕಿಕ ಚಿಂತನೆ: ಘಟನೆಗಳ ಹಿಂದಿನ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿ ಹೆಚ್ಚುವುದು.

ಏಕಾಗ್ರತೆ: ವಯಸ್ಸಾದಂತೆ ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೆ ಗಮನ ಹರಿಸುವ ಅವಧಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗುತ್ತದೆ.

3. ಸಾಮಾಜಿಕ ವಿಕಾಸ

ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಸಮಾಜದೊಂದಿಗೆ ಹೇಗೆ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಇತರರೊಂದಿಗೆ ಹೇಗೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದೇ ಸಾಮಾಜಿಕ ವಿಕಾಸ.

ಸಂಬಂಧಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆ: ಕುಟುಂಬ, ಸ್ನೇಹಿತರು ಮತ್ತು ಸಮಾಜದ ಸದಸ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಬಾಂಧವ್ಯ ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು.

ಸಾಮಾಜಿಕೀಕರಣ: ಸಮಾಜದ ನಿಯಮಗಳು, ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಮತ್ತು ನೈತಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು.

ಸಹಕಾರ: ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದು, ನಾಯಕತ್ವದ ಗುಣಗಳು ಮತ್ತು ಪರಸ್ಪರ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ಮನೋಭಾವ ಬೆಳೆಯುವುದು.

4. ಭಾವನಾತ್ಮಕ ವಿಕಾಸ

ತನ್ನ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು, ಅವುಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೇ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ವಿಕಾಸ.

ಭಾವನೆಗಳ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ: ಪ್ರೀತಿ, ಭಯ, ಸಿಟ್ಟು, ಸಂತೋಷ ಮತ್ತು ದುಃಖವನ್ನು ಸೂಕ್ತ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದು.

ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ: ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಮೇಲೆ ನಂಬಿಕೆ ಇಡುವುದು ಮತ್ತು ಸೋಲು-ಗೆಲುವುಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಪಕ್ವತೆ.

ಸಹಾನುಭೂತಿ: ಇತರರ ನೋವು-ನಲಿವುಗಳಿಗೆ ಸ್ಪಂದಿಸುವ ಗುಣ ಬೆಳೆಯುವುದು.

ಸಾರಾಂಶ:

ಈ ನಾಲ್ಕು ಆಯಾಮಗಳು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಮಗುವಿನ ಆರೋಗ್ಯ (ದೈಹಿಕ) ಚೆನ್ನಾಗಿದ್ದರೆ ಅದು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಕಲಿಯಬಲ್ಲದು (ಮಾನಸಿಕ) ಮತ್ತು ಇತರರೊಂದಿಗೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಬೆರೆಯಬಲ್ಲದು (ಸಾಮಾಜಿಕ).

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮತ್ತು ಆಳವಾದ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕಾಗಿ 'ವಿಕಾಸದ ಆಯಾಮಗಳ' ಕುರಿತು ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ:

ವಿಕಾಸದ ಪ್ರಮುಖ ತತ್ವಗಳು 

ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಕಾಸದ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ:

ನಿರಂತರ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ: ವಿಕಾಸವು ಗರ್ಭಾವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಮರಣದವರೆಗೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಕ್ರಮಬದ್ಧತೆ: ವಿಕಾಸವು ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ಮಗು ಮೊದಲು ಮಲಗುವುದನ್ನು ಕಲಿಯುತ್ತದೆ, ನಂತರ ಕೂರುವುದು, ತದನಂತರ ನಡೆಯುವುದು).

ವೈಯಕ್ತಿಕ ಭಿನ್ನತೆ: ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ವಿಕಾಸದ ವೇಗವು ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಸಾಮಾನ್ಯದಿಂದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟದ ಕಡೆಗೆ: ಮಗು ಮೊದಲು ಇಡೀ ಕೈಯನ್ನು ಬಳಸಲು ಕಲಿಯುತ್ತದೆ (ಸಾಮಾನ್ಯ), ನಂತರ ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ಬಳಸಲು ಕಲಿಯುತ್ತದೆ (ನಿರ್ದಿಷ್ಟ).

1. ದೈಹಿಕ ವಿಕಾಸದ ಹಂತಗಳು

ಶೈಶವಾವಸ್ಥೆ: ದೈಹಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ವೇಗ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಬಾಲ್ಯಾವಸ್ಥೆ: ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಸ್ನಾಯುಗಳ ಸಮನ್ವಯತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.

ಹದಿಹರೆಯ: ಇದನ್ನು 'ಒತ್ತಡ ಮತ್ತು ಬಿರುಗಾಳಿಯ ಕಾಲ' ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹಠಾತ್ ದೈಹಿಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

2. ಮಾನಸಿಕ ವಿಕಾಸ (ಜೀನ್ ಪಿಯಾಜೆ ಸಿದ್ಧಾಂತ)

ಮಾನಸಿಕ ವಿಕಾಸವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಜೀನ್ ಪಿಯಾಜೆ ಅವರ ಹಂತಗಳು ಬಹಳ ಮುಖ್ಯ:

ಸಂವೇದನಾ ಗತಿ ಹಂತ (0-2 ವರ್ಷ): ಮಗು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಕಲಿಯುತ್ತದೆ.

ಕಾರ್ಯಪೂರ್ವ ಹಂತ (2-7 ವರ್ಷ): ಭಾಷೆಯ ಕಲಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಂಕೇತಗಳ ಬಳಕೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮೂರ್ತ ಕಾರ್ಯಾತ್ಮಕ ಹಂತ (7-11 ವರ್ಷ): ತಾರ್ಕಿಕ ಆಲೋಚನೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ಔಪಚಾರಿಕ ಕಾರ್ಯಾತ್ಮಕ ಹಂತ (11 ವರ್ಷ ಮೇಲ್ಪಟ್ಟು): ಅಮೂರ್ತ ವಿಚಾರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಬರುತ್ತದೆ.

3. ಸಾಮಾಜಿಕ ವಿಕಾಸ (ಎರಿಕ್ ಎರಿಕ್ಸನ್ ಸಿದ್ಧಾಂತ)

ನಂಬಿಕೆ vs ಅಪನಂಬಿಕೆ: ಶಿಶು ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪೋಷಕರ ಆರೈಕೆಯ ಮೇಲೆ ಇದು ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಗುಂಪು ಪ್ರವೃತ್ತಿ: ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಗು ಗೆಳೆಯರ ಗುಂಪಿನೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತದೆ.

ನಾಯಕತ್ವ: ಹದಿಹರೆಯದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಮತ್ತು ನಾಯಕತ್ವದ ಗುಣಗಳು ವಿಕಸನಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

4. ಭಾವನಾತ್ಮಕ ವಿಕಾಸದ ಅಂಶಗಳು

ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ : ಕೇವಲ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ ಇದ್ದರೆ ಸಾಲದು, ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಇಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಮುಖ್ಯ.

ಪಕ್ವತೆ: ವಿಕಾಸದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಸ್ಥಿರತೆ ಅಥವಾ ಪಕ್ವತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರೀಕ್ಷಾ ಉಪಯುಕ್ತ ಅಂಶಗಳು:

ಅನುವಂಶೀಯತೆ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ: ವಿಕಾಸವು ಅನುವಂಶೀಯತೆ  ಮತ್ತು ಪರಿಸರದ ಪರಸ್ಪರ ಕ್ರಿಯೆಯ ಫಲಿತಾಂಶವಾಗಿದೆ.

ಶಿರಪಾದಾಭಿಮುಖ ನಿಯಮ: ವಿಕಾಸವು ತಲೆಯಿಂದ ಪಾದದ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಮೀಪದೂರ ನಿಯಮ: ವಿಕಾಸವು ದೇಹದ ಕೇಂದ್ರ ಭಾಗದಿಂದ ಹೊರಭಾಗಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ.