ಯಮುನಾ ನದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ: ಉಗಮ, ಉಪನದಿಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಸಂಗತಿಗಳು | GPSTR & CTET ತಯಾರಿ

 

ಭಾರತದ ಪವಿತ್ರ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಯಮುನಾ ನದಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಮಗ್ರ ಮಾಹಿತಿ ಇಲ್ಲಿದೆ:

ಯಮುನಾ ನದಿ: ಒಂದು ಅವಲೋಕನ

ಯಮುನಾ ನದಿಯು ಗಂಗಾ ನದಿಯ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಉಪನದಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಭಾರತದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದೆ.

ಭಾರತದ ಪವಿತ್ರ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.

ಉಗಮ: ಯಮುನೋತ್ರಿ ಹಿಮನದಿ (ಉತ್ತರಾಖಂಡ).

ಉದ್ದ: 1,376 ಕಿಲೋಮೀಟರ್.

ಸಂಗಮ: ಪ್ರಯಾಗ್‌ರಾಜ್ (ಗಂಗಾ ನದಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಗಮ).

1. ಉಗಮ ಮತ್ತು ಉದ್ದ

ಉಗಮ ಸ್ಥಾನ: ಉತ್ತರಾಖಂಡದ ಉತ್ತರಕಾಶಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹಿಮಾಲಯ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿರುವ ಯಮುನೋತ್ರಿ ಹಿಮನದಿ. ಇದು ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ ಸುಮಾರು 6,387 ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ.

ಒಟ್ಟು ಉದ್ದ: ಸುಮಾರು 1,376 ಕಿಲೋಮೀಟರ್.

2. ಹರಿಯುವ ರಾಜ್ಯಗಳು

ಯಮುನಾ ನದಿಯು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಈ ಕೆಳಗಿನ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ:

ಉತ್ತರಾಖಂಡ

ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ

ಹರಿಯಾಣ

ದೆಹಲಿ (ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ)

ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ (ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಗ್‌ರಾಜ್‌ನಲ್ಲಿ ಗಂಗಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ).

3. ಉಪನದಿಗಳು

ಯಮುನಾ ನದಿಯ ಉಪನದಿಗಳನ್ನು ಅವು ಸೇರುವ ದಿಕ್ಕಿನ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು:

ಎಡದಂಡೆಯ ಉಪನದಿಗಳು:

ಟೋನ್ಸ್ 

ಹಿಂದನ್ 

ಹನುಮಾನ್ ಗಂಗಾ 

ಶಾರದಾ 

ಬಲದಂಡೆಯ ಉಪನದಿಗಳು:

ಚಂಬಲ್ 

ಬೇತ್ವಾ 

ಕೆನ್ 

ಸಿಂಧ್ 

ಅತಿ ಉದ್ದವಾದ ಉಪನದಿ: ಚಂಬಲ್ ನದಿ. ಇದು ಯಮುನೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಮತ್ತು ಉದ್ದವಾದ ಉಪನದಿಯಾಗಿದೆ.

ಟೋನ್ಸ್ ನದಿ: ಇದು ಯಮುನೆಯ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉಪನದಿಯಾಗಿದ್ದು, ಉತ್ತರಾಖಂಡದಲ್ಲಿ ಯಮುನೆಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ ಇದು ಮುಖ್ಯ ಯಮುನಾ ನದಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ನೀರನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ.

4. ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳು ಮತ್ತು ಜಲಾಶಯಗಳು

ಯಮುನಾ ನದಿಯ ನೀರನ್ನು ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಕುಡಿಯುವ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಲು ಹಲವಾರು ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ:

ಲಖ್ವಾರ್-ವ್ಯಾಸಿ ಅಣೆಕಟ್ಟು: ಉತ್ತರಾಖಂಡದಲ್ಲಿದೆ.

ಹಥ್ನಿ ಕುಂಡ್ ಬ್ಯಾರೇಜ್: ಹರಿಯಾಣದಲ್ಲಿದೆ (ಇದು ಹಳೆಯ ತಾಜೆವಾಲ ಬ್ಯಾರೇಜ್ ಬದಲಿಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ).

ಇಂದ್ರಪುರಿ ಬ್ಯಾರೇಜ್: ದೆಹಲಿ ಮತ್ತು ಹರಿಯಾಣದ ಗಡಿ ಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ.

5. ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಜಲಪಾತಗಳು

ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ನಗರಗಳು: ದೆಹಲಿ, ಆಗ್ರಾ, ಮಥುರಾ, ಇಟಾವಾ ಮತ್ತು ಪ್ರಯಾಗ್‌ರಾಜ್.

ಸಂಗಮ: ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರಯಾಗ್‌ರಾಜ್‌ನಲ್ಲಿ (ಅಲಹಾಬಾದ್) ಯಮುನಾ ನದಿಯು ಗಂಗಾ ಮತ್ತು ಪುರಾಣ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸರಸ್ವತಿ ನದಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಗಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು 'ತ್ರಿವೇಣಿ ಸಂಗಮ' ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಜಲಪಾತಗಳು: ಯಮುನಾ ನದಿಯ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ (ಹಿಮಾಲಯದ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ) ಕೆಲವು ಸಣ್ಣ ಜಲಪಾತಗಳಿವೆ. ಉತ್ತರಾಖಂಡದ ಮಸ್ಸೂರಿ ಬಳಿ ಇರುವ ಕೆಂಪ್ಟಿ ಜಲಪಾತ ಯಮುನಾ ಕಣಿವೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣವಾಗಿದೆ.

ಗಮನಾರ್ಹ ಅಂಶ: 

ಯಮುನಾ ನದಿಯು ಇಂದು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಕಲುಷಿತ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದೆಹಲಿ ಮತ್ತು ಆಗ್ರಾದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನದಿಯ ಶುದ್ಧೀಕರಣಕ್ಕಾಗಿ 'ಯಮುನಾ ಆಕ್ಷನ್ ಪ್ಲಾನ್' ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ.