ಭಾರತೀಯ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆ: ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್, ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಮತ್ತು ರಿಟ್ ಅಧಿಕಾರಗಳ ಸಮಗ್ರ ಕೈಪಿಡಿ

 

ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದುದು. ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ (ಭಾರತದ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯ) ಮತ್ತು ಹೈಕೋರ್ಟ್ (ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯ) ಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಇರುವ ಪ್ರಮುಖ ವಿಧಿಗಳು, ನೇಮಕಾತಿ ಮತ್ತು ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ವಿವರ ಇಲ್ಲಿದೆ:

1. ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ - ಭಾಗ V (ವಿಧಿ 124 ರಿಂದ 147)

ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ದೇಶದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನ್ಯಾಯಾಲಯವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಮುಖ ವಿಧಿಗಳು:

ವಿಧಿ 124: ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಸಂರಚನೆ.

ವಿಧಿ 126: ಹಂಗಾಮಿ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳ ನೇಮಕ.

ವಿಧಿ 129: ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಒಂದು 'ದಾಖಲೆಗಳ ನ್ಯಾಯಾಲಯ' (Court of Record).

ವಿಧಿ 131: ಮೂಲ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ (ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವಿನ ವಿವಾದ).

ವಿಧಿ 143: ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡುವ ಅಧಿಕಾರ.

ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ನೇಮಕಾತಿ:

ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ನೇಮಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಇದು ಕೊಲಿಜಿಯಂ (Collegium) ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ನಾಲ್ವರು ಹಿರಿಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ಇರುತ್ತಾರೆ.

ಅರ್ಹತೆ: ಭಾರತದ ಪ್ರಜೆಯಾಗಿರಬೇಕು, ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 5 ವರ್ಷ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರಾಗಿರಬೇಕು ಅಥವಾ 10 ವರ್ಷ ವಕೀಲರಾಗಿರಬೇಕು.

2. ಹೈಕೋರ್ಟ್ (High Court) - ಭಾಗ VI (ವಿಧಿ 214 ರಿಂದ 231)

ಪ್ರತಿ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೂ ಒಂದು ಅಥವಾ ಎರಡಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸೇರಿ ಒಂದು ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಇರಬಹುದು.

ಪ್ರಮುಖ ವಿಧಿಗಳು:

ವಿಧಿ 214: ಪ್ರತಿ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೂ ಒಂದು ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಇರಬೇಕು.

ವಿಧಿ 215: ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಒಂದು 'ದಾಖಲೆಗಳ ನ್ಯಾಯಾಲಯ'.

ವಿಧಿ 217: ಹೈಕೋರ್ಟ್ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ನೇಮಕಾತಿ ಮತ್ತು ಷರತ್ತುಗಳು.

ವಿಧಿ 226: ರಿಟ್ (Writs) ಹೊರಡಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ (ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ).

ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ನೇಮಕಾತಿ:

ಹೈಕೋರ್ಟ್ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು ಸಹ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳೇ ನೇಮಿಸುತ್ತಾರೆ.

ನೇಮಕಾತಿ ಮಾಡುವಾಗ ಭಾರತದ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳು, ಆ ರಾಜ್ಯದ ರಾಜ್ಯಪಾಲರು ಮತ್ತು ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳ ಸಲಹೆ ಪಡೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

3. ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ 

ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಮತ್ತು ಹೈಕೋರ್ಟ್ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು ಅಧಿಕಾರದಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಒಂದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು "ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ವಿಚಾರಣಾ ಕಾಯ್ದೆ, 1968" ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಾರ್ಯವಿಧಾನ:

ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ: ಲೋಕಸಭೆಯ 100 ಸದಸ್ಯರು ಅಥವಾ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯ 50 ಸದಸ್ಯರು ಸಹಿ ಮಾಡಿದ ನೋಟಿಸ್ ಅನ್ನು ಸ್ಪೀಕರ್ ಅಥವಾ ಸಭಾಪತಿಗೆ ನೀಡಬೇಕು.

ತನಿಖಾ ಸಮಿತಿ: ಸ್ಪೀಕರ್/ಸಭಾಪತಿಗಳು ಆರೋಪವನ್ನು ತನಿಖೆ ಮಾಡಲು ಮೂವರು ಸದಸ್ಯರ ಸಮಿತಿಯನ್ನು (ಒಬ್ಬ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು, ಒಬ್ಬ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಸಿಜೆ ಮತ್ತು ಒಬ್ಬ ಕಾನೂನು ತಜ್ಞರು) ರಚಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮತದಾನ: ತನಿಖೆಯಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ತಪ್ಪಿತಸ್ಥರೆಂದು ಕಂಡುಬಂದಲ್ಲಿ, ಸದನದಲ್ಲಿ ಚರ್ಚೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಪ್ರತಿ ಸದನದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ಸದಸ್ಯರ ಬಹುಮತ ಮತ್ತು ಹಾಜರಿದ್ದು ಮತ ಚಲಾಯಿಸುವವರ 2/3 ಬಹುಮತದಿಂದ ನಿರ್ಣಯ ಅಂಗೀಕಾರವಾಗಬೇಕು.

ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳ ಆದೇಶ: ಎರಡು ಸದನಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಯ ಅಂಗೀಕಾರವಾದ ನಂತರ, ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುವ ಆದೇಶಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕುತ್ತಾರೆ.

ಗಮನಿಸಿ: 

ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ (Supreme Court): ವಿಧಿ 124 ರಿಂದ 147 ರವರೆಗೆ, ನೇಮಕಾತಿ (ಕೊಲಿಜಿಯಂ ವ್ಯವಸ್ಥೆ) ಮತ್ತು ಪದಚ್ಯುತಿ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ.

ಹೈಕೋರ್ಟ್ (High Courts): ವಿಧಿ 214 ರಿಂದ 231 ರವರೆಗೆ, ನೇಮಕಾತಿ ಮತ್ತು ಪದಚ್ಯುತಿ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ.

ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಇದುವರೆಗೆ ಯಾವೊಬ್ಬ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು ದೋಷಾರೋಪಣೆಯ ಮೂಲಕ ಪದಚ್ಯುತಗೊಳಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ.

ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಮತ್ತು ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ಗಳಿಗೆ ಪ್ರಜೆಗಳ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು 'ರಿಟ್' (Writs) ಹೊರಡಿಸುವ ವಿಶೇಷ ಅಧಿಕಾರ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಆತ್ಮ ಮತ್ತು ಹೃದಯ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಐದು ರೀತಿಯ ರಿಟ್‌ಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳ ವಿವರ ಇಲ್ಲಿದೆ:

1. ಹೇಬಿಯಸ್ ಕಾರ್ಪಸ್ (Habeas Corpus - ಬಂದಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೀಕರಣ)

ಅರ್ಥ: "ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಹಾಜರುಪಡಿಸು" ಎಂದರ್ಥ.

ಬಳಕೆ: ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಾನೂನುಬಾಹಿರವಾಗಿ ಬಂಧಿಸಿದಾಗ ಅಥವಾ ಅಕ್ರಮವಾಗಿ ವಶದಲ್ಲಿಟ್ಟಾಗ ಈ ರಿಟ್ ಹೊರಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಬಂಧಿತ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಮುಂದೆ ಹಾಜರುಪಡಿಸಲು ಆದೇಶಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾದ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

2. ಮ್ಯಾಂಡಮಸ್ (ಪರಮಾದೇಶ)

ಅರ್ಥ: "ನಾವು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತೇವೆ" ಎಂದರ್ಥ.

ಬಳಕೆ: ಒಬ್ಬ ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಯು ತನ್ನ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ವಿಫಲವಾದಾಗ, ಆ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡುವಂತೆ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಈ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.

3. ಪ್ರೊಹಿಬಿಷನ್ (ನಿಷೇಧಾಜ್ಞೆ)

ಅರ್ಥ: "ತಡೆಹಿಡಿಯುವುದು" ಅಥವಾ "ನಿಷೇಧಿಸುವುದು" ಎಂದರ್ಥ.

ಬಳಕೆ: ಮೇಲಿನ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು (ಸುಪ್ರೀಂ/ಹೈಕೋರ್ಟ್) ಕೆಳಹಂತದ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳಿಗೆ ಅಥವಾ ಟ್ರಿಬ್ಯೂನಲ್‌ಗಳಿಗೆ ಅವುಗಳ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮೀರಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸದಂತೆ ತಡೆಯಲು ಈ ರಿಟ್ ಹೊರಡಿಸುತ್ತದೆ.

4. ಸೆರ್ಷಿಯೋರರಿ ( ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷಣಾಲೇಖ)

ಅರ್ಥ: "ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡುವುದು" ಅಥವಾ "ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸುವುದು" ಎಂದರ್ಥ.

ಬಳಕೆ: ಕೆಳಹಂತದ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಈಗಾಗಲೇ ನೀಡಿದ ತೀರ್ಪನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಲು ಅಥವಾ ಆ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಮೇಲಿನ ನ್ಯಾಯಾಲಯಕ್ಕೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲು ಇದನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯಾದಾಗ ಇದನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

5. ಕುವೋ-ವಾರೆಂಟೋ (Quo-Warranto - ಅಧಿಕಾರ ಪೃಚ್ಛೆ)

ಅರ್ಥ: "ಯಾವ ಅಧಿಕಾರದ ಮೂಲಕ?" ಎಂದರ್ಥ.

ಬಳಕೆ: ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಕಾನೂನುಬಾಹಿರವಾಗಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹುದ್ದೆಯನ್ನು (Public Office) ಅಲಂಕರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಲು ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಈ ರಿಟ್ ಬಳಸುತ್ತದೆ. ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಆ ಹುದ್ದೆಯಲ್ಲಿರಲು ಅರ್ಹತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಅವರು ಹುದ್ದೆಯನ್ನು ತೆರವುಗೊಳಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.